Powstanie Instytutu

Inicjatywa stworzenia Instytutu poświęconego badaniu najnowszej historii Polski zrodziła się w 1923 w otoczeniu Józefa Piłsudskiego. Sam Marszałek wykazywał dużo zrozumienia dla wagi historii i osobiście pracował nad niektórymi zagadnieniami, jak. np. powstania styczniowe. Pracami organizacyjnymi kierował Walery Sławek, współpracowali przy organizacji Aleksander Dębski, Aleksander Prystor, Wacław Sieroszewski, Adam Skwarczyński, Michał Sokolnicki, Artur Śliwiński, Kazimierz Świtalski i Leon Wasilewski. Po kilku spotkaniach, w marcu 1923 roku zwołane zostało pierwsze Walne Zebranie, na którym wybrano Zarząd, ustalono listę członków i statut, wniesiony celem zatwierdzenia do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. W myśl statutu celami Instytutu badań najnowszej historii Polski było: gromadzenie materiałów źródłowych do historii Polski (w okresie po powstaniach), badania tych materiałów i ich publikowanie oraz współpraca z instytucjami państwowymi i społecznymi w kraju i za granicą. Na fundusze instytutu miały się składać składki członkowskie, dary, zapisy i subsydia, oraz dochody z wydawnictw, odczytów itp.

W dniu 7 maja 1923 Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zatwierdziło statut i Instytut rozpoczął swoją oficjalną działalność. Początkowo Instytut dysponował bardzo skromnymi zasobami, brak było lokalu, a zdobywane archiwa przechowywano prywatnie u członków zarządu. Kolejne Walne zebrania w marcu i listopadzie 1924 rozszerzyły listę członków; prezesem został Leon Wasilewski. Za podstawę działalności Instytutu uznano tworzenie archiwum, aby zgromadzić w nim wszystkie materiały źródłowe dotyczące okresu walk o niepodległość. Okólnik wydany przez Walerego Sławka do legionistów 15 listopada 1924 głosił: Chodzi tu o wytworzenie wielkiego archiwum, w którym by były zebrane dokumenty, wspomnienia, druki, odezwy, rozkazy, fotografie, listy a nawet uporządkowane notatki z okresów naszej pracy. Pożądane są materiały, świadczące nie tylko o naszym wysiłku, ale i o trudnościach, jakie nam czyniono zarówno ze strony obcych rządów, jak i własnego społeczeństwa.... Akcja zbierania materiałów archiwalnych obmyślana została na szeroką skale, nie tylko w postaci gromadzenia ich we własnym archiwom ale i poprzez ewidencjonowanie możliwie wszystkich materiałów źródłowych rozsypanych po kraju.

Przeszkodą w realizacji tych planów był brak dostatecznych środków finansowych (w pierwszym roku istnienia przychody Instytutu wynosiły 17 950 000 marek, równoważność 17 złotych), jak i fakt że założyciele Instytutu prowadzili intensywną działalność polityczną, która powodowała, że sprawy Instytutu były często odsuwane na dalszy plan.