Instytut Kaszubski – instytucja naukowa (formalnie i faktycznie stowarzyszenie) o profilu humanistycznym i regionalnym – kaszubsko-pomorskim, i charakterze badawczo-popularyzatorskim, istniejąca od 1996 r. w Gdańsku. Skupia ponad 100 osób ze środowiska naukowego, głównie z Pomorza, organizuje i koordynuje badania, integruje środowisko, promuje zagadnienia pomorskie, prowadzi m.in. działalność wydawniczą i gospodarczą. Jej prezesem od początku jest prof. Józef Borzyszkowski, a sekretarzem prof. Cezary Obracht-Prondzyński.

Historia

Myśl powołania kaszubskiego centrum badań naukowych uzyskała realną postać w 1996 r. z inicjatywy prof. Józefa Borzyszkowskiego, który w l. 1990-96 był wicewojewodą gdańskim. Po kilku spotkaniach, na których m.in. ustalono nazwę placówki, 20 listopada 1996 r. w Gdańsku odbyło się zebranie założycielskie Instytutu. Przyjęto na nim statut i sporządzono rejestr najpilniejszych prac badawczych związanych z tematyką kaszubską. 22 stycznia 1997 r. Instytut Kaszubski w Gdańsku zarejestrowano sądownie. Statut zmodyfikowano 19 kwietnia 2004 r..

Grono założycieli Instytutu liczyło 25 osób, wśród których prawie połowa była zawodowymi historykami, a po 2-3 językoznawcami, ekonomistami i socjologami. Śladowo reprezentowano etnografię, filozofię czy nauki ścisłe. Spośród tego grona uformowano Zarząd, który na swoim pierwszym posiedzeniu 3 marca 1997 r. ukonstytuował się następująco: Józef Borzyszkowski - prezes, Edward Breza - wiceprezes, Edmund Wittbrodt - skarbnik, Cezary Obracht-Prondzyński - sekretarz, oraz Stanisław Pestka, Marian Szczodrowski i Zygmunt Szultka - członkowie. Powstała też trzyosobowa Komisja Rewizyjna. Zarząd spotyka się po kilka razy w roku, a w cyklu trzyletnim dokonuje się wyborów nowych władz. W strukturze Instytutu znajdują się członkowie zwyczajni, honorowi i wspierający. Członkami honorowymi IK zostali 11 kwietnia 2003 r.: Elżbieta Zawacka, Gerard Labuda i Friedhelm Hinze. Instytut posiada też bibliotekę. Jej zalążkiem były: księgozbiór zlikwidowanego Wydawnictwa Morskiego i fragment spuścizny prof. A. Bukowskiego. W l. 2000-02 przy Instytucie funkcjonował fundusz stypendialny dla młodzieży wiejskiej z Kaszub.

Pierwsze publiczne spotkanie pod auspicjami Instytutu odbyło się 19 lutego 1997 r. w Gdańsku. Zaprezentowano założenia i plany oraz dyskutowano nad najnowszymi publikacjami Gdańskiego Towarzystwa Naukowego. 18 marca 1997 r., podczas promocji Kroniki O. Grzegorza w Wejherowie, również promowano ideę Instytutu. Natomiast pierwszą imprezę realizującą cele placówki zorganizowano 14 czerwca 1997 r. w Świeciu i poświęcono żuławskim menonitom. Kolejna sesja - poświęcona Związkowi Polaków w Niemczech - odbyła się 14 lutego 1998 r., od kiedy to ta sfera działalności Instytutu nabiera pewnej regularności. Rokrocznie organizuje on (lub współorganizuje) ok. 5-10 konferencji naukowych, a ich liczba obecnie zbliża się do setki. Wśród poruszanych tematów wyróżniają się: wartość powieści A. Majkowskiego Życie i przygody Remusa, 35-lecie MPiMK-P w Wejherowie, działalność F. Lorentza, losy TOW Gryf Pomorski, życie i twórczość H. Derdowskiego. W listopadzie 1999 r. zorganizowano I Pomorskie Forum Animatorów Kultury w Starbieninie. II odbyło się w 2000 r. Większość konferencji i spotkań jest dokumentowana następnie publikacjami i książkami. Partnerami IK w jego działaniach są m.in. Biblioteka Gdańska PAN, Elbląska Uczelnia Humanistyczno-Ekonomiczna, Gdańskie Towarzystwo Naukowe, Kaszubski Uniwersytet Ludowy, Muzeum Zachodniokaszubskie w Bytowie, Pomorska Akademia Pedagogiczna w Słupsku, Uniwersytet Gdański, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie i Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie oraz ośrodki zagraniczne, m.in. z Danii, Litwy, Niemiec i Kanady.

W 1997 r. ukazało się pierwsze wydawnictwo Instytutu Kaszubskiego - O historii Kaszubów. Prawda i świadectwo ks. F. Mantheya, zredagowane przez J. Borzyszkowskiego i wydane w językach polskim, kaszubskim i niemieckim. W 1998 r. wydano już 6 pozycji, w tym wiersze A. Nagla i rozprawę etnograficzną ks. B. Sychty. Działalność wydawniczą szeroko rozwinięto w kolejnych latach, osiągając obecnie liczbę ponad stu pozycji, wydanych częściowo samodzielnie, a częściowo we współpracy z innymi instytucjami. Od 1999 r. ukazuje się własny rocznik Instytutu Kaszubskiego pod nazwą Acta Cassubiana, w 2002 r. będący wspólną publikacją Instytutu i Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie. Ukazało się 10 jego tomów, zawierających rozprawy naukowe i materiały archiwalne dotyczące Pomorza. W 2003 r. wydano broszurę C. Obrachta-Prondzyńskiego Instytut Kaszubski w latach 1996-2003, a w 2006 r. kolejną: Dziesięć lat pracy Instytutu Kaszubskiego (1996-2006), które podsumowywały jego działalność w pierwszych latach istnienia. Bogatym źródłem informacji jest strona internetowa Instytutu - www.instytut kaszubski.pl.

Na bieżącą kadencję 21 kwietnia 2006 r. wybrano następujący zarząd Instytutu: Józef Borzyszkowski - prezes, Zbigniew Zielonka - wiceprezes, Anna Kwaśniewska - skarbnik, Cezary Obracht-Prondzyński - sekretarz, i Andrzej Romanow, Jarosław Pająkowski, Bolesław Hajduk - członkowie.