Instytut Zachodni - Polski Serwis Naukowy

Siedziba Instytutu Zachodniego na Grobli

Instytut Zachodni im. Zygmunta Wojciechowskiego w Poznaniu (ang. Institute for Western Affairs , niem. West-Institut, fr. Institute Occidentale) – jednostka badawczo-rozwojowa, której organem założycielskim jest Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Instytut zajmuje się w sposób interdyscyplinarny szeroko pojętymi stosunkami międzynarodowymi, głównie stosunkami polsko-niemieckimi, ale także polskimi ziemiami zachodnimi (m.in. Wielkopolska, Pomorze, Śląsk), historią, ekonomią i polityką Niemiec oraz procesami integracji europejskiej i kwestiami bezpieczeństwa w strefie euroatlantyckiej.

Olsztyn (niem. Allenstein ?/i, dawniej hist. pol. Holstin, łac. Holsten, prus. Alnāsteini) – największe miasto i stolica województwa warmińsko-mazurskiego, powiat grodzki Olsztyn, stolica powiatu ziemskiego olsztyńskiego, archidiecezji warmińskiej, a od 1992 r. metropolii warmińskiej i luterańskiej diecezji mazurskiej. Główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny i kulturowy, siedziba władz i najważniejszych instytucji regionu, a także ważny węzeł kolejowy i drogowy. Według danych GUS populacja Olsztyna wynosi 176 457 (stan na 31.12.2009).
Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Założony w 1944 r. w Warszawie przez profesora Zygmunta Wojciechowskiego, od 1945 r. mieści się w Poznaniu. W przeszłości dysponował oddziałami w Warszawie (1945–53), we Wrocławiu (1948–49) oraz stacjami naukowymi w Krakowie i Olsztynie.

Pełna nazwa: Instytut Zachodni. Instytut Naukowo-Badawczy im. Zygmunta Wojciechowskiego w Poznaniu

Geneza IZ

Rodowód IZ wykazuje silne zakorzenienie w myśli zachodniej rozwijanej przez ugrupowania mieszczące się w szeroko pojętym ruchu narodowym.

Antoni Czubiński (ur. 22 listopada 1928 w Koninie, zm. 10 lutego 2003 w Poznaniu) – polski historyk i uczony, uczeń Kazimierza Piwarskiego i Janusza Pajewskiego.
Śląsk (śl. Ślůnsk, niem. Schlesien, dś. Schläsing, czes. Slezsko, łac. Silesia) – region i kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Ta historyczna kraina dzieli się na Dolny i Górny Śląsk oraz Śląsk Cieszyński. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego myśl zachodnia rozwijała się przede wszystkim w oparciu o ośrodki akademickie, spośród których najważniejszą rolę odgrywał Uniwersytet Poznański. Utworzony w 1919 r., stanowił naczelny ośrodek zarówno badań nad początkami państwowości polskiej, jak i słowiańską kolonizacją tych terenów. Poznańskie środowisko naukowe skupiało wówczas tak wybitnych uczonych jak Jan Czekanowski, Kazimierz Tymieniecki, Teodor Tyc, Józef Kostrzewski, Mikołaj Rudnicki, Maria Kiełczewska-Zaleska oraz Zygmunt Wojciechowski.

Anna Wolff-Powęska (1941-), prof. dr hab. - polski historyk, specjalista w zakresie stosunków polsko-niemieckich, dyrektor Instytutu Zachodniego w Poznaniu w latach 1990-2004.
Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

W okresie międzywojennym poznańskie środowisko obozu narodowego skupionego wokół czasopisma "Awangarda", z którego kolejno wyłoniły się dwie organizacje polityczne – Związek Młodych Narodowców i Ruch Narodowo-Państwowy.

Podczas okupacji niemieckiej istniała organizacja konspiracyjna "Ojczyzna". Dominowali w niej działacze obozu narodowego, jak: ks. Józef Prądzyński, Kirył Sosnowski i Witold Grott. Z ruchem narodowym związani byli również: Stanisław Tabaczyński, Alojzy Targ, Jan Jacek Nikisch, Zygmunt Wojciechowski, Edmund Męclewski i Edward Serwański. "Ojczyzna" współtworzyła struktury Polskiego Państwa Podziemnego, kierując pracami m.in. Sekcji Zachodniej Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rządu. Za jeden z głównych celów toczącej się wojny działacze "Ojczyzny" uznali powrót Polski do piastowskich granic nad Odrą i Nysą Łużycką.

Zdzisław Kaczmarczyk (wł. Zdzisław Antoni Kaczmarczyk, ur. 19 sierpnia 1911 w Krakowie, zm. 14 sierpnia 1980) – polski prawnik, historyk, niemcoznawca, zaangażowany w procesy polonizacji i zagospodarowywania Ziem Północnych i Zachodnich, dyrektor Instytutu Zachodniego w Poznaniu w latach 1964-1965, prezes Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w latach 1975-1980.
Stronnictwo Narodowe – polska partia polityczna, utworzona w październiku 1928 w wyniku przekształcenia Związku Ludowo-Narodowego, której zadaniem było prowadzenie bieżącej działalności politycznej obozu narodowego (Narodowa Demokracja).

W nowych warunkach politycznych w 1945 środowisko to podjęło decyzję o legalizacji, m.in. poprzez utworzenie Insytutu Zachodniego. Okoliczności tej decyzji zostały opisane przez Zbigniewa Mazura w jego monografii "Antenaci. O politycznym rodowodzie Instytutu Zachodniego" następująco:

Dyrektorzy IZ

1945-1955 – prof. Zygmunt Wojciechowski

1956-1958 – prof. Kazimierz Piwarski

1959-1961 – prof. Gerard Labuda

1961-1964 – prof. Michał Sczaniecki

1964-1965 – prof. Zdzisław Kaczmarczyk

1966-1973 – prof. Władysław Markiewicz

1974-1978 – prof. Lech Trzeciakowski

1978-1990 – prof. Antoni Czubiński

1990-2004 – prof. Anna Wolff-Powęska

od 2004 – prof. Andrzej Sakson

Współczesny program badawczy IZ

Przełom 1989/1990 spowodował zasadnicze zmiany w działalności IZ. Likwidacja cenzury, otwarcie archiwów stworzyły nowe możliwości badawcze i zniosły ograniczenia oraz pojawiła się koniecznośc opisu nowych procesów i zjawisk. Po roku 1989 profil IZ rozszerzył się o szeroko pojętą problematykę współpracy i integracji europejskiej. Podjęto także problematykę dziedzictwa niemieckiego na Ziemiach Zachodnich.

Mikołaj Rudnicki (ur. 6 grudnia 1881 w Sokołowie Podlaskim - zm. 28 czerwca 1978 w Puszczykowie koło Poznania), polski językoznawca. Studia odbył w Krakowie, od 1911 docent językoznawstwa indoeuropejskiego.
Stanisław Tabaczyński, prof. dr hab., członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk od r. 1994, honorowy Przewodniczący Komitetu Nauk Pra- i Protohistorycznych PAN; archeolog mediewista, ur. 1 kwietnia 1930 r. w Poznaniu, studiował na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu; pracował w latach 1953-1956 w Katedrze Archeologii Polski Uniwersytetu Adama Mickiewicza, a od 1956 r. do przejścia na emeryturę - w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii PAN).

Obecnie, prace indywidualne i zbiorowe projekty badawcze są prowadzone w ramach stałych zadań IZ:

1. Dzieje i współczesność stosunków polsko-niemieckich:

stosunki międzypaństwowe w aspekcie historycznym i współcześnie,

polityka Republiki Federalnej Niemiec wobec Polski,

Polska i Niemcy w UE i NATO,

przemiany społeczne na Ziemiach Zachodnich i Północnych,

współpraca przygraniczna, regionalna i samorządowa,

rola pamięci historycznej we wzajemnych stosunkach,

niemieckie dziedzictwo kulturowe na Ziemiach Zachodnich i Północnych,

sytuacja ludności polskiej w RFN; mniejszość niemiecka w Polsce,

inwestycje niemieckie w Polsce,

wymiana handlowa między Polską i Niemcami;

2. Niemcy i ich partnerzy na arenie międzynarodowej:

Poznań (, niem. Posen, jidysz פּױזן Pojzn, ros. - Познань) – jedno z najstarszych i największych polskich miast, położone nad rzekami Wartą i Cybiną, na Pojezierzu Wielkopolskim. Stolica Wielkopolski i województwa wielkopolskiego. W obrębie miasta znajduje się duży węzeł drogowy i kolejowy oraz międzynarodowy port lotniczy Ławica. Piąte pod względem liczby ludności miasto w Polsce i szóste pod względem powierzchni.
Instytut Mazurski w Olsztynie to placówka naukowo-badawcza, założona w 1943 przez konspiracyjny Związek Mazurów w Radości koło Warszawy. Od 1945 siedziba główna Instytutu znajduje się w Olsztynie. Od 1948 Instytut stał się stacją naukową Instytutu Zachodniego w Poznaniu, by w 1953 przejść pod opiekę Polskiego Towarzystwa Historycznego.

RFN wobec poszerzenia i pogłębienia UE,

pozycja ekonomiczna RFN w Unii Europejskiej,

Niemcy wobec bezpieczeństwa europejskiego,

RFN wobec Europy Środkowej/ Południowo-Wschodniej i Wschodniej;

3. Niemcy współczesne – sprawy wewnętrzne:

system gospodarczy RFN,

system finansowy RFN,

przemiany świadomości społecznej w RFN,

kultura polityczna RFN, opinia publiczna i elity,

system partyjny RFN;

4. Europejskie procesy integracyjne – miejsce Polski w Unii Europejskiej:

myśl polityczna,

system prawny UE,

polityka badawczo-rozwojowa UE,

problematyka gospodarcza UE,

Polska w UE,

polska polityka zagraniczna i bezpieczeństwa,

procesy dostosowania i konsekwencje członkostwa Polski w UE dla gospodarki i administracji,

aspekty społeczne procesu integracji Polski,

kultura polityczna w krajach Europy Środkowej;

5. Ziemie polskie pod okupacją niemiecką 1939-1945:

Andrzej Sakson (ur. 1952 w Elblągu) – polski socjolog, profesor, pracownik naukowy Instytutu Zachodniego w Poznaniu, Wyższej Szkoły Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa w Poznaniu oraz Instytutu Socjologii UAM.
Ojczyzna - termin o dwojakim znaczeniu, odnoszącym się do . W myśl tych założeń ludzie należący do jednego narodu mogą mieć różne ojczyzny prywatne, wspólna jest dla nich natomiast ojczyzna ideologiczna. Członkowie danego narodu mogą mieć jednak różne koncepcje ojczyzny ideologicznej oraz w różnoraki sposób artykułować swą przynależność do danej wspólnoty narodowej.

dzieje Kraju Warty,

losy ludności polskiej.

Publikacje IZ

Wydawnictwa instytutu od początku jego działalności można pogrupować w następujące kręgi tematyczne:

problematyka Ziem Zachodnich,

problematyka Niemiec,

stosunki polsko-niemieckie,

okupacja niemiecka 1939-1945.

Do chwili obecnej IZ wydał ponad 400 publikacji zwartych i ponad 440 numerów czasopism, w tym 75 numerów w językach zachodnich. Publikacje IZ są adresowane przede wszystkim do środowisk akademickich, a także do dziennikarzy.

Grobla - część Poznania, położona w centrum miasta (Stare Miasto), pomiędzy Chwaliszewem na północy, Garbarami na zachodzie i częściowo Piaskami na południowym zachodzie. Znajduje się około 500m na południowy wschód od Starego Rynku.
Edward Mieczysław Serwański (ur. 13 października 1912 w Hamburgu, zm. 29 sierpnia 2000 w Poznaniu) – polski historyk, polityk, działacz społeczny. Honorowy Obywatel Miasta Ostrowa.

Serie wydawnicze, obejmujące monografie oraz edycje źródeł historycznych

Serie zostały w większości zainicjowane u początków działalności IZ i część z nich jest kontynuowana do chwili obecnej:

Prace Instytutu Zachodniego – seria jest kontynuowana, 77 tomów do roku 2008;

Documenta occupationis Teutonicae – wydawnictwo źródeł historycznych do dziejów okupacji niemieckiej 1939-1945 – seria jest kontynuowana, 15 tomów do roku 2008;

Studium Niemcoznawcze – seria jest kontynuowana, 78 tomów do roku 2002;

Badania nad okupacją niemiecką w Polsce – seria jest kontynowana;

Zeszyty Instytutu Zachodniego – seria jest kontynuowana;

Dzieje polskiej granicy zachodniej – seria jest kontynuowana;

Biblioteka “Przeglądu Zachodniego” – seria jest kontynuowana;

Materiały Konferencji Wspólnej Komisji Podręcznikowej – seria jest kontynuowana;

Prace geograficzno-ekonomiczne;

Materiały do dziejów nowożytnych Ziem Zachodnich;

Biblioteka tekstów historycznych;

Studia nad zagadnieniami gospodarczymi i społecznymi Ziem Zachodnich;

Ziemie Zachodnie – studia i materiały – seria jest kontynuowana;

Biblioteka czeska;

Biblioteka Ziemi Lubuskiej.

Publikacje o charakterze encyklopedycznym

Ziemie Staropolski;

Monografia Odry;

Monografia Niemiec współczesnych, tomy 1-2 1963-1965;

Encyklopedia konspiracji wielkopolskiej (1939-1945), wyd. 1998;

Niemcy współczesne. Zarys encyklopedyczny, wyd. 1999.

Czasopisma

Przegląd Zachodni – czasopismo naukowe, podstawowy organ IZ, wydawany nieprzerwanie od 1945 roku do chwili obecnej;

Polish Western Affairs – wydawane w języku angielskim w latach 1960-1994;

La Pologne et les Affaires Occidentales – wydawane w języku francuskim w latach 1965-1990;

Polnische Weststudien – wydawane w języku niemieckim w latach 1982-1989;

Obecnie jest wydawane przez Uniwersytet w Poczdamie przy współpracy z IZ czasopismo politologiczne zatytułowane:

Kirył Sosnowski (ur. 29 sierpnia 1910 r. w Krotoszynie, zm. 19 września 1966 r. w Makowie Podhalańskim) – przedwojenny działacz obozu narodowego, członek ZWZ-AK, współzałożyciel konspiracyjnej organizacji "Ojczyzna", ps. "Konrad", "Sępiński".
Józef Prądzyński (ur. 1877, zm. 1942) – ksiądz prałat, senator RP, organizator życia społeczno-gospodarczego i katolickiego w Wielkopolsce, współzałożyciel w 1939 konspiracyjnej organizacji "Ojczyzna". Filister hc i duszpasterz Korporacji Studentów Uniwerytetu Poznańskiego Baltia, senator I kadencji w II RP.

WeltTrends. Zeitschrift für internationale Politik und vergleichende Studien

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)