Interwencja w Iranie 1941 - Polski Serwis Naukowy

Operacja "Y" – wojskowa operacja brytyjsko-sowiecka w Iranie w sierpniu-wrześniu 1941 r.

Geneza

Iran pod panowaniem szacha Rezy Szacha Pahlawiego stał się od początku II wojny światowej terenem bardzo silnej infiltracji niemieckiej. Zaniepokoiło to władze Wielkiej Brytanii i ZSRR. Brytyjczycy chcieli ponadto zabezpieczyć roponośne obszary Iranu oraz korzystać z kolei transirańskiej do dostarczania materiałów wojennych do ZSRR. Ze względów strategicznych operacja okupowania tego kraju zabezpieczyła tyły sił brytyjskich stacjonujących w Egipcie oraz południową granicę ZSRR przed niespodziewanym uderzeniem wojsk niemieckich. W tej sytuacji gen. por. Edward Quinan, dowódca sił brytyjskich w Iraku, zwanych Iraqforce, otrzymał rozkaz przygotowania się do okupacji pól naftowych w Abadanie i Naft-Shah oraz portów Bushirem i Bandar-e-Szachpur. 12 sierpnia władze ZSRR i Wielkiej Brytanii wręczyły rządowi Iranu notę, w której wyraziły nadzieję, że Irańczycy sami podejmą kroki wobec niemieckich agentów. Sowieci dołączyli listę rzekomych szpiegów. Jednakże odpowiedź z 21 sierpnia okazała się dla obydwu państw niesatysfakcjonująca. Następnego dnia ogłoszono pogotowie bojowe w wojskach brytyjskich, a 25 sierpnia w wojskach radzieckich. Brytyjczycy mieli zająć porty i obszary roponośne na południu Iranu, zaś Sowieci – północną część kraju z miejscowościami Ardabil, Tebriz, Urmia.

Irak, Republika Iraku (arab. العراق, Al-Irak; جمهورية العراق, Dżumhurijjat al-Irak) – państwo arabskie na Bliskim Wschodzie, leżące nad Zatoką Perską.
Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Siły obu stron

Brytyjczycy:

Iraqforce (przemianowana 1 września na Paiforce) – d-ca gen. por. Edward Quinan

8 Hinduska Dywizja Piechoty (17, 18, 24 i 25 Brygady Piechoty) – d-ca gen. mjr Charles Harvey

13 Zmechanizowany Pułk Lansjerów

10 Hinduska Dywizja Piechoty (3 grupy bojowe) – d-ca gen. mjr William Slim

"Hazelforce" (21 Hinduska Brygada Piechoty, 157 Pułk Artylerii Polowej, 19 Bateria Artylerii Średniej) – d-ca brygadier John Aldam Aizlewood

2 Hinduska Pancerna Grupa Brygadowa – d-ca brygadier J. A. Aizlewood

brytyjska 4 Brygada Kawalerii (później przemianowana na 9 Brygadę Pancerną) ze składu 1 Dywizji Kawalerii – d-ca brygadier John C. Currie

6 Hinduska Dywizja Piechoty (od 11 września) – d-ca gen. mjr James N. Thomson

marynarka:

slupy: HMAS "Yarra", HMS "Falmouth", "Shoreham"

krążownik pomocniczy HMAS "Kanimbla"

korweta HMS "Snapdragon", kanonierki "Lawrence", "Cockchafer" i mniejsze jednostki

261 Dywizjon Myśliwski (samoloty myśliwskie Hawker Hurricane i Gloster Gladiator)

84 Dywizjon Bombowy (samoloty bombowe Bristol Blenheim)

244 Dywizjon Lotnictwa Armijnego (samoloty ogólnego przeznaczenia Vickers Vincent)

31 Dywizjon Bombowo-Transportowy (samoloty transportowe Vickers Valentia)

ZSRR:

Komunizm (. Komunizm oparty był na idei walki klas, mającej doprowadzić do osiągnięcia sprawiedliwości społecznej poprzez stworzenie społeczeństwa pozbawionego wewnętrznych podziałów ekonomicznych (bezklasowego) i etnicznych (bezpaństwowego), w którym wszystkie środki produkcji znajdą się w posiadaniu wspólnot. Ważnymi elementami ideologii komunizmu było promowanie internacjonalizmu i ateizmu, ponieważ komuniści uważali, że wszyscy ludzie są równi bez względu na narodowość, rasę czy religię, a podziały te uważają za szkodliwe i prowadzące do konfliktów.
Lend-Lease Act (ang. pożyczki-dzierżawy) – ustawa federalna z 11 marca 1941, zezwalająca prezydentowi Stanów Zjednoczonych "sprzedawać, przenosić własność, wymieniać, wydzierżawiać, pożyczać i w jakikolwiek inny sposób udostępniać innym rządom dowolne produkty ze sfery obronności".

Front Zakaukaski – d-ca gen. płk Dmitrij T. Kozłow

44 Armia - (20 Górska Dywizja Piechoty, 77 Górska Dywizja Piechoty, 17 Dywizja Kawalerii, 24 Pułk Czołgów) – d-ca gen. mjr A. A. Chaldejew

47 Armia (63 Górska Dywizja Piechoty, 76 Górska Dywizja Piechoty, 236 Dywizja Piechoty, 6 Pułk Czołgów, 54 Pułk Czołgów, 13 Pułk Motocyklowy) – d-ca gen. mjr W. W. Nowikow

53 Armia - (LVIII Korpus Piechoty, IV Korpus Kawalerii, 83 Górska Dywizja Piechoty)

lotnictwo (409 samolotów bojowych, w tym co najmniej 72 myśliwce I-152, I-153, I-16, bombowce Iliuszyn DB-3, Tupolew SB-2 i samoloty zwiadowcze Polikarpow R-5)

Marynarka - Flotylla Kaspijska

kanonierki: "Lenin", "Krasnyj Azerbejdżan" i mniejsze jednostki

Iran:

Iran (pers. ايران – Īrān), (w języku polskim dawniej używano także formy Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.
Morze Kaspijskie (per. دریای خزر, ros. Каспийское море, azerb. Xəzər dənizi, kaz. Каспий теңізі, turkm. Hazar deňzi) – bezodpływowe słone jezioro reliktowe w Azji i w niewielkiej części w Europie. Jest największym jeziorem świata z powierzchnią wynoszącą ok. 370 tys. km2 (zmieniającą się wskutek opadania poziomu wody, w 1930 roku wynosiła ona aż 442 tys. km²). Maksymalna głębokość to 1025 m. Zasolenie od 10-12‰ do bardzo dużego, sięgającego nawet 300‰ w zamkniętych zatokach. Czas wymiany wód wynosi 250 lat. W Starożytności nosiło różne nazwy: Ocean Hyrkański, Morze Azarskie i Morze Kwalijskie.

Armia irańska – głównodowodzący Reza Szach Pahlawi

Siły lądowe – dziewięć dywizji piechoty, pięć samodzielnych brygad, samodzielna brygada zmechanizowana (pułk przeciwlotniczy, pancerny i piechoty zmechanizowanej), samodzielny pułk piechoty, pułk artylerii ciężkiej, batalion artylerii przeciwlotniczej

Lotnictwo – 25 samolotów myśliwskich (24 Hawker Fury i 1 Hawker Hurricane), samoloty wielozadaniowe (63 Hawker Audax, 34 Hawker Hind i 3 Airspeed Oxford) oraz 75 samolotów szkolnych. Ponadto na stacji kolejowej w Ahwaz miało znajdować się w skrzyniach 9 świeżo dostarczonych samolotów myśliwskich Curtiss P-36 Hawk

Marynarka wojenna – 2 kanonierki (slupy) ("Babr" i "Palang"), 4 dozorowce (małe kanonierki) ("Chahbaz", "Charogh", "Karkas" i "Simorgh") oraz pewna ilość łodzi patrolowych i artyleryjskich

III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).
Slup (slup wojenny) (ang. Sloop-of-war) - klasa niewielkich okrętów, początkowo żaglowych, później o napędzie śrubowym, obecnie nieistniejąca. W okresie obu wojen światowych slupy stanowiły klasę okrętów eskortowych średniej wielkości. Nazwa tej klasy funkcjonowała głównie w krajach anglosaskich.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)