Nagrobek Ireneusza Iredyńskiego na Cmentarzu Powązkowskim, Warszawa, 8 lipca 2006

Ireneusz Iredyński (ur. 4 czerwca 1939 w Stanisławowie, zm. 9 grudnia 1985 w Warszawie) – polski prozaik, dramaturg, poeta, scenarzysta, autor tekstów piosenek oraz twórca licznych słuchowisk radiowych. Jego sztuki grano z powodzeniem w Polsce i za granicą. W utworach swych tropił nieautentyczności słów i gestów, obnażał zachowania i konwencje, demaskował manipulacje, mitomanię, frustrację, będące przyczyną przemocy, okrucieństwa i upodlenia. Pisał o zagubieniu i samotności. Mówił o swojej twórczości: „Myślę, że bohater literacki to projekcja wyobraźni pisarza, to jego sny, rozterki, jego wiedza, jego dialektyka, no i oczywiście – podświadomość. Mnie interesują skrajności, w nich odnajdują się najbardziej wyraziście tendencje naszych lat. Na naszych oczach dzieje się umieranie pewnego świata, nasza przyszłość jest zakryta. Moi bohaterowie są personifikacją niepokojów”. I dodawał: „Ja piszę o jednostce wobec przemocy. To bym określił jako swój główny temat”.

Życiorys

Urodził się 4 czerwca 1939 w Stanisławowie (obecnie Ukraina), jako syn urzędnika Antoniego Iredyńskiego i Aleksandry z Ziołeckich. Po matce, prawdopodobnie Żydówce (akt ślubu mówi jednak o jej katolickim wyznaniu), zaginął ślad około roku 1943. Być może uciekała przed zagładą. Nigdy się nie odnalazła.

Po wojnie w wyniku porozumienia USA, Wielkiej Brytanii i Związku Sowieckiego w Jałcie Polska utraciła Kresy Wschodnie i rodzina Iredyńskich przeniosła się ze Stanisławowa do Bochni. Ireneusz znajdował się pod opieką ciotek i babki, gdyż jego ojciec walczył w szeregach armii Andersa, a potem przebywał w Londynie. Do Polski wrócił dopiero w 1948 roku. Ireneusz Iredyński przybył ze Stanisławowa do Bochni 8 lutego 1946 wraz z Eugenią Iredyńską, siostrą ojca, i matką ojca, Marią Harz. Rodzina została zameldowana początkowo przy ulicy Białej. W rejestrze meldunkowym domu przy Solnej wymienieni zostali również: Cecylia Hendrychowska (siostra ojca, wpisana w dokumentacji szkolnej Ireneusza jako jego prawna opiekunka), Stanisława Schweisser (siostra ojca) i wreszcie sam ojciec – Antoni Iredyński. W Bochni Ireneusz uczęszczał do Szkoły Podstawowej im. Stanisława Jachowicza.

W roku 1953, mając 14 lat, wyjechał do Krakowa (najprawdopodobniej tam kontynuował naukę, matury jednak nigdy nie zrobił), tam też rozpoczął karierę pisarską. Jako szesnastoletni chłopak, w 1955 roku, debiutował wierszem Podhale zimą w dodatku kulturalnym do „Dziennika Polskiego”. Wkrótce wstąpił do Koła Młodych przy krakowskim oddziale Związku Literatów Polskich (ZLP), a w 1958 roku przeniósł się z Krakowa do Warszawy, zaczął publikować wiersze w dwutygodniku „Współczesność”, skupiającym młodych twórców debiutujących koło roku 1955, takich jak Ernest Bryll, Marek Nowakowski czy Stanisław Grochowiak. Rok później, w wieku 20 lat, Iredyński został przyjęty do ZLP. Miał już na swoim koncie powieść kryminalną Ryba płynie za mordercą, napisaną pod pseudonimem Umberto Pesco, oraz tomik poezji pt. Wszystko jest obok. W 1960 roku Teatr Wybrzeże wystawił jego pierwszy tekst dramaturgiczny – Męczeństwo z przymiarką. Niedługo potem ukazał się Dzień oszusta – pierwsza minipowieść pisarza napisana pod własnym nazwiskiem. Po tym utworze Iredyński zyskał ogólnopolską sławę. Pisali o nim najwybitniejsi krytycy. Żywo autorem zainteresowały się też władze. Z informacji zebranych przez Joannę Siedlecką w Instytucie Pamięci Narodowej (Zbaletowany, „Rzeczpospolita” 2005; Obława. Losy pisarzy represjonowanych, 2005) wynika, że Urząd Bezpieczeństwa interesował się pisarzem już od 1958 roku, kiedy na łamach zakazanej w Polsce paryskiej „Kultury” ukazał się utwór poety. Od tej pory zbierano o nim informacje stale aż do roku 1975. Jednakże ponoć to właśnie Dzień oszusta najbardziej rozjuszył Władysława Gomułkę. „Ten człowiek żyje tak, jak pisze” – miał wykrzyczeć podczas Plenum KC PZPR w 1963 roku, uderzając przy tym wściekle o mównicę egzemplarzem powieści Iredyńskiego. Postać oszusta manipulującego ludźmi została błędnie zinterpretowana przez pierwszego sekretarza jako pochwała nihilizmu i cynizmu. A wiadomo było, że partia zwalcza „niepoprawne treści”. Nie pomagał też styl życia Iredyńskiego – czołowego bon vivanta stolicy. Joanna Siedlecka szczegółowo przytacza informacje, jakie zbierały władze o pisarzu: „Posiada skłonności do picia alkoholu‚ gry w karty. WKR Kraków-Zwierzyniec stwierdza‚ że uchylał się od powszechnego obowiązku wojskowego i jest poszukiwany”, „Bez stałego miejsca zamieszkania. Prowadzi hulaszczy tryb życia. Jego sąsiad (obaj mieszkali w sublokatorskich pokojach) opowiada‚ że Iredyński po przepiciu całego zapasu pieniędzy w 2 dni‚ całkowicie głodował‚ aż wreszcie poprosił gospodynię o kawałek chleba”, „Na przestrzeni lat 59-66 w stanie nietrzeźwym spowodował kilka awantur chuligańskich‚ m.in. w kawiarni ZLP‚ Domu Dziennikarza”, „Notowany na komendzie MO jako alkoholik i awanturnik‚ prowadzący chuligański tryb życia” (cyt. za: Joanna Siedlecka, Zbaletowany, „Rzeczpospolita”, 19 marca 2005 http://www.teatry.art.pl/portrety/iredynski_i/zbaletowany.htm).

W 1965 roku wszczęto dochodzenie przeciwko Iredyńskiemu i jego przyjacielowi, pisarzowi oraz reżyserowi Edwardowi Żebrowskiemu. Przedmiotem dochodzenia miała być rzekoma próba gwałtu na dziewiętnastoletniej dziewczynie. Proces przeprowadzono szybko i już w 1966 roku Iredyński usłyszał wyrok. W więzieniach w Sztumie i Gdańsku spędził trzy lata. Edwarda Żebrowskiego wypuszczono po ośmiu miesiącach.

Po wyjściu z więzienia Iredyński nadal tworzył, opublikował m.in. ciepło przyjętą przez krytykę powieść Manipulacja, pisał słuchowiska i sztuki, wystawiano go w Polsce i za granicą. Każde jego nowe dzieło było szeroko komentowane w prasie. Prywatnie przez trzy lata był w związku z Jadwigą Staniszkis. Był dwukrotnie żonaty: z Marią, z domu Kopelińską, i – od roku 1980 do śmierci – z Teresą primo voto Świerzy, z domu Polkowską.

Zmarł 9 grudnia 1985 roku w Warszawie z powodu ostrego zapalenia trzustki. Pochowany został w katakumbach na Powązkach. Poza jego dziełami pozostała po nim legenda awanturnika, jednak jego bliscy i znajomi wspominają go ciepło.

czytaj dalej: [2], [3]