Irl. - Polski Serwis Naukowy

Irlandia – rejony zamieszkane współcześnie przez ludność irlandzkojęzyczną (Gaeltacht)- kolor zielony

Język irlandzki, język iryjski (Gaeilge) – język z grupy goidelskiej (q-celtyckiej) języków celtyckich. Język narodowy Irlandczyków uznany został za język urzędowy niepodległej Irlandii (obok angielskiego). W 2011 około 1,77 miliona anglojęzycznych mieszkańców Irlandii zadeklarowało, że posiada jakąkolwiek znajomość swojego języka narodowego, wyniesioną głównie ze szkolnych lekcji. Na co dzień jako języka narodowego i ojczystego używa ok. 77 tys. osób, z czego ponad 66 tysięcy w regionach Gaeltacht, zaś liczba osób deklarujących używanie języka rzadziej niż codziennie wynosi ponad 700 tysięcy.

Garda Síochána (po irl. "straż pokoju") - policja w Irlandii, powołana w lutym 1922 roku przez Rząd Tymczasowy Republiki Irlandzkiej. Podlega powołanemu przez premiera prezydentowi policji. Komenda Główna Garda znajduje się w Phoenix Park w Dublinie.

Szkoła – instytucja oświatowo-wychowawcza zajmująca się kształceniem i wychowaniem w państwie, a także siedziba (budynek) tej instytucji oraz jej uczniowie i personel.

Wiele nazwisk i nazw miejscowości irlandzkich pochodzi z właśnie tego języka, np.:

Belfast – Béal Feirste – Zatoka piaszczystych brzegów,

Cork – Corcaigh – Bagno,

Ennis – Inis – Wyspa.

Do zapisu języka irlandzkiego używa się alfabetu łacińskiego, ale stosuje się także odrębne pismo gaelickie, tzw. pismo ogamiczne. Najstarsze inskrypcje zapisane właśnie tym pismem pochodzą z V w.

Język staroirlandzki (staroiryjski) - wymarły język z grupy celtyckiej. Najstarsza forma języków goidelskich, z której wywodzą się współczesne języki tej grupy: irlandzki, szkocki i manx. Używany między VI a X wiekiem naszego tysiąclecia, po czym przekształcił się w dialekty średnioirlandzkie.

Irlandia (irl. Éire [ˈeːɾʲə]; ang. Ireland) – państwo w Europie Zachodniej, od 1973 państwo członkowskie Wspólnoty Europejskiej. Zajmuje większość terytorium wyspy o tej samej nazwie.

Z języka irlandzkiego wywodzi się język gaelicki szkocki oraz język shelta.

Historia języka

Historia języka irlandzkiego sięga 2500 lat. Najstarsze zapisy zachowały się na grobowcach w piśmie ogamicznym. O języku staroirlandzkim można mówić dopiero począwszy od VII wieku n.e. Był to język bogatej literatury, głównie poezji i epiki. Język ten przetrwał do X wieku, kiedy to na tyle różnił się już od języka mówionego niższych warstw społecznych, że poza tworzoną w ośrodkach monastycznych literaturą, był już praktycznie językiem martwym. Na bazie dialektów mówionych rozwinął się wówczas język średnioirlandzki, istniejący aż do XIII wieku.

Język – ukształtowany społecznie system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji interpersonalnej. Na język składają się dwa elementy:

Alfabet łaciński (łacinka), tzw. alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.

Przez kolejne 400 lat używano normy literackiej języka irlandzkiego określanej często mianem języka wczesnonowoirlandzkiego lub klasycznego irlandzkiego. Był to przede wszystkim język literatury, szczególnie w końcowym okresie swojego rozwoju znacznie różnił się od języka mówionego.

Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jednej z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół rzymskokatolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.

Port lotniczy Dublin (ang.: Dublin Airport, kod IATA: DUB, kod ICAO: EIDW) - międzynarodowy port lotniczy w Dublinie, położony około 10 km na północ od centrum miasta. Jest największym portem lotniczym na wyspie Irlandii pod względem liczby pasażerów.

Począwszy od XVII wieku, głównie z powodu utraty przez Irlandię suwerenności na rzecz Anglii, literatura w języku irlandzkim zaczęła zanikać, a wraz z nią ów sztuczny literacki język. Prowadzone przez Anglików próby zniszczenia całej kultury irlandzkiej (m.in. poprzez wprowadzenie szkolnictwa angielskiego) przyczyniły się też do powolnego upadku mówionych dialektów irlandzkich. Dzieła dopełnił wielki głód spowodowany zarazą ziemniaczaną w latach 1846-1848, kiedy wielu Irlandczyków opuściło ojczyznę, udając się za ocean. Prawdopodobnie jeszcze w 1600 roku język irlandzki był jedynym środkiem komunikacji na całej wyspie z wyjątkiem głównych, opanowanych przez Anglików ośrodków miejskich na wschodnim wybrzeżu. W 1851 roku pierwszy powszechny spis ludności ujawnił, że językiem tym posługuje się niespełna jedna czwarta mieszkańców wyspy. Byli to głównie ubodzy wieśniacy, nie umiejący czytać i pisać.

Protestantyzm — jedna z głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok katolicyzmu i prawosławia, na którą składają się wyznania religijne powstałe na skutek ruchów reformacyjnych wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego rozpoczętych wystąpieniem Marcina Lutra w XVI wieku oraz ruchów przebudzeniowych w łonie macierzystych wyznań protestanckich w kolejnych stuleciach.

Języki celtyckie - grupa językowa w obrębie języków indoeuropejskich. Wiele języków z tej grupy wymarło. Współcześnie grupa ta jest reprezentowana przez języki: iryjski (irlandzki), szkocki (gaelicki), walijski i bretoński. Również te języki zagrożone są wymarciem, dlatego też prowadzone są działania na rzecz ich zachowania. Posługuje się nimi około 1,3 mln mówiących.

Język irlandzki jawił się w połowie XIX wieku jako język ubogich warstw społecznych, co w połączeniu z negatywnym nastawieniem kleru katolickiego (widzącego w nim narzędzie prozelityzmu protestanckiego), przyczyniło się do jego dalszego odwrotu na rzecz języka angielskiego. Dopiero pod koniec XIX i na początku XX wieku język irlandzki wrócił do łask. Powstały pierwsze instytucje zajmujące się jego propagowaniem, takie jak Liga Gaelicka (irl. Conradh na Gaeilge) pod przewodnictwem Douglasa Hyde'a. Od czasu ogłoszenia przez Irlandię niepodległości w 1922 roku rozpoczęto działania mające na celu obronę języka.

Język Yola - wymarły język z rodziny języków anglo-fryzyjskich. Język Yola ("yola" oznacza "stary") wyewoluował niezależnie od języka angielskiego. Duży wpływ na słownictwo miały języki francuski i irlandzki.

Język gaelicki szkocki (gaelicki, Scots Gaelic, nazwa własna: Gàidhlig) - język z grupy goidelskiej (q-celtyckiej) języków celtyckich. Posługuje się nim około 58 tys. osób (2001) zamieszkujących północną część Wielkiej Brytanii, tj. północno-zachodnią Szkocję i archipelag Hebrydów. Władze brytyjskie przyznały mu status regionalnego języka urzędowego na Hebrydach Zewnętrznych (region Western Isles).

W 1998 irlandzki stał się językiem urzędowym w Irlandii Północnej.

Obecnie władze irlandzkie dążą do upowszechnienia języka irlandzkiego. W 2003 roku przyjęto w ustawę o oficjalnym języku (Official Languages Act 2003), na mocy której m.in. ustalono, że wszystkie obiekty geograficzne w Irlandii muszą posiadać nazwy irlandzkie (proces ich nadawania ma zakończyć się w 2013 roku). Nazwy te mogą pojawiać się w oficjalnych dokumentach urzędowych (także angielskojęzycznych), a w przyszłości nazwy angielskie mogą być pomijane na urzędowych mapach topograficznych i znakach drogowych.

Literatura irlandzka to termin obejmujący dzieła literackie napisane w Irlandii, bądź przez autorów irlandzkiego pochodzenia. Literatura irlandzka pisana jest współcześnie przeważnie w języku angielskim, aczkolwiek od średniowiecza aż po XVII wiek jej przeważająca część obejmuje utwory napisane w języku irlandzkim i często nawiązuje do tradycji celtyckiej. Irlandia, chociaż nie jest dużym krajem i przez wieki znajdywała się pod bezpośrednim wpływem Anglii, wytworzyła autonomiczną tożsamość literacką i, w przeciwieństwie do Szkocji czy Walii, dostarczyła światu wielu wybitnych twórców, w tym czterech noblistów.

Słownictwo - zasób, bogactwo słów jakim posługuje się dana osoba, autor dzieła literackiego, grupa społeczna, naród - w tym wypadku mówimy o słownictwie danego języka, grupa etnograficzna - w tym wypadku mówimy o słownictwie danej gwary bądź dialektu. SŁOWNICTWO: neologizm, zapożyczenia, eufenizm, archaizm, naukowe, gwarowe, ogólno narodowe

Od 1 stycznia 2007 roku język irlandzki jest także jednym z 23 oficjalnych języków Unii Europejskiej.

Obecna sytuacja

Tablica informacyjna w języku irlandzkim (sprzed reformy) i angielskim.

Współczesny znak drogowy "Uwaga dzieci".

Oznakowanie w języku irlandzkim i angielskim na lotnisku w Dublinie.

Irlandzki jest dziś językiem powszechnie nauczanym w szkołach, a spora część Irlandczyków deklaruje, że potrafi się nim do pewnego stopnia posługiwać. W całej Irlandii (od 2005 roku także w Irlandii Północnej) dostępny jest kanał telewizyjny (TG4) nadający program telewizyjny wyłącznie w języku irlandzkim. Istnieją także stacje radiowe oraz ukazują się w tym języku książki i czasopisma.

Poezja (z gr. ποίησις, poíesis – tworzenie, wytwórczość, sztuka poetycka) – wieloznaczny termin, współcześnie stanowiący przede wszystkim określenie dzieł literackich nienapisanych prozą lub synonim liryki.

Douglas Hyde (irl. Dubhghlas de hÍde) (ur. 17 stycznia 1860 w Castlerea, zm. 12 lipca 1949 w Dublinie), polityk irlandzki, założyciel Ligi Gaelickiej, pierwszy prezydent tego kraju od 25 czerwca 1938 r. do 24 czerwca 1945 r.

Tym niemniej jednak bardzo niewielka część społeczeństwa irlandzkiego używa języka irlandzkiego na co dzień, za co odpowiadają kolejne rządy irlandzkie, nie zainteresowane przez wiele lat ojczystym językiem. Dopiero w ostatnich kilku latach irlandzcy politycy zaczęli wdrażać programy na rzecz zachowania i rozwoju języka irlandzkiego.

Irlandczycy (ang.: Irish (people), irl.: Muintir na hÉireann, na hÉireannaigh, na Gaeil) - naród pochodzenia celtyckiego zamieszkujący Irlandię. W przeszłości ich językiem ojczystym był język irlandzki, ale współcześnie jest to zazwyczaj język angielski (tylko dla niespełna 1% Irlandczyków językiem ojczystym jest język irlandzki). Dominującym wyznaniem wśród Irlandczyków jest katolicyzm, schrystianizowani w V wieku naszej ery. Zasadniczą rolę w etnogenezie odegrali celtowie którzy w IV-III wieku p.n.e. opanowali Irlandię. Od XII wieku świadomość narodowa kształtowała się w walce z Anglikami. W XVII wieku utracili całkowicie niepodległość spowodowało to liczną emigrację w XIX i na początku XX wieku do Ameryki. Około 80 mln osób na całym świecie przyznaje się do pochodzenia irlandzkiego. Istnieje bardzo duża diaspora Irlandczyków mieszkających poza Irlandią, najwięcej w Stanach Zjednoczonych bo 36,5 mln. Wielu zamieszkuje także Kanadę 4,3 mln i Australię 1,9 mln. W średniowieczu irlandzka kultura oddziaływała na Europę zachodnią, ale stopniowo ulegała kulturze angielskiej i traciła celtycki charakter. Od XIX wieku notuje się odrodzenie irlandzkiej kultury i zachowanie celtyckie tożsamości, zwłaszcza języka. W kulturze ludowej przetrwały do dziś elementy celtyckie, bogaty i żywy folklor muzyczny i słowny. Kult Świętego Patryka bohatera narodowego.

Język shelta (znany także jako Gammen, Sheldru, Pavee, Caintíotar lub w skrócie "The Cant") – język celtycki z grupy języków goidelskich. Jest to język wędrownej grupy ludzi (Irish travellers) pochodzącej z Irlandii i zamieszkującej Irlandię, Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone. Oparty w dużym stopniu na języku irlandzkim. Jego nazwa wywodzi sie prawdopodobnie z języka irlandzkiego siúlta – wędrować i wskazywała na nomadyczny charakter jej użytkowników.

Zaliczenie testu ze znajomości języka irlandzkiego konieczne jest m.in. przy ubieganiu się o pracę w Garda (policji), szkole, czy przy egzaminach wstępnych na część uniwersytetów (w Dublinie i Galway).

19 grudnia 2006 rząd irlandzki przyjął 13-punktową strategię, która ma w ciągu 20 lat uczynić Irlandię krajem całkowicie dwujęzycznym.

Dialekty

Język irlandzki dzieli się obecnie na 3 podstawowe dialekty: munsterski (Cúige Mumhan), Connacht (Cúige Chonnacht) i ulsterski (Cúige Uladh). Występują między nimi znaczne różnice w składni, morfologii i leksyce. Czwarty dialekt, leinsterski, wymarł na początku XX wieku.

Gaeltacht, (irl. An Ghaeltacht) – termin używany w Irlandii na określenie obszaru, na którym język irlandzki jest w powszechnym użyciu i gdzie zachowała się tradycyjna irlandzka kultura. Stanowią go tereny na południu i zachodzie wyspy, szczególnie w hrabstwach Kerry, Galway, Waterford, Cork, Mayo i Donegal.

Program telewizyjny – telewizyjna produkcja audio-wizualna, podstawowa jednostka ramówek stacji telewizyjnych, która charakteryzuje się określonym gatunkiem telewizyjnym.

W latach 50. XX wieku opracowano standardową formę literacką irlandzkiego (An Caighdeán Oifigiúil), opartą głównie na dialekcie Connacht.

Porównanie różnic międzydialektalnych

Zwrot "jak się masz":

Dialekt ulsterski: Cad é mar atá tú?

Connacht: Cén chaoi a bhfuil tú?

Dialekt munsterski: Conas taoi? lub Conas tánn tú?

Forma standardowa: Conas atá tú?

Zobacz też

Alfabet irlandzki

Język Yola

Irlandzka Wikipedia

Przypisy

Census 2011 – This is Ireland, Highlights from Census 2011, Part 1. Central Statistics Office Ireland. [dostęp 2012-04-14]. ss. 40-41.
Doyle Aidan i Gussmann Edmund, An Ghaeilge. Podręcznik języka irlandzkiego, Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1997, str. 20
Protokół z XLII posiedzenia Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych

Bibliografia

Doyle Aidan i Gussmann Edmund, An Ghaeilge. Podręcznik języka irlandzkiego, Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1997

Gołąb Zbigniew, Heinz Adam i Polański Kazimierz, Słownik terminologii językoznawczej, Państwowe Wydawnictwa Naukowe, Warszawa 1970

Linki zewnętrzne

Rozporządzenie Rady (WE) nr 920/2005 z dnia 13 czerwca 2005 r. zmieniające (inne akty normatywne) – w sprawie nadania statusu języka urzędowego językowi irlandzkiemu od dnia 1 stycznia 2007 r. (Dz. Urz. UE L 156 z 18.06.2005, s. 3-4)

Anglia (ang. England, język staroangielski Englaland) – w przeszłości samodzielne królestwo, obecnie największa i najludniejsza część składowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Anglię zamieszkuje 83% całkowitej populacji państwa. Region zajmuje dwie trzecie wyspy Wielkiej Brytanii i posiada granice lądowe z Walią na zachodzie i Szkocją na północy. Wyspa oblewana jest przez Morze Północne, Morze Irlandzkie, Ocean Atlantycki i Kanał La Manche. Stolicą Anglii jest miasto Londyn, natomiast jej patronem – święty Jerzy.

W kwietniu 2008 r. Wikipedia miała 216 "aktywnych" edycji językowych (każda ponad 100 artykułów), w sumie wszystkich edycji jest 255. Znaczna część haseł zredagowana jest w kilku edycjach językowych – co czwarte hasło w Wikipedii zapisane jest w języku angielskim, a 2 na 3 hasła powstały w jednej z dziesięciu najbardziej popularnych edycji językowych.