Sir Isaiah Berlin (ur. 6 czerwca 1909 w Rydze, Łotwa, zm. 5 listopada 1997 w Oksfordzie), brytyjski historyk idei i filozof, pochodzący z rodziny łotewskich Żydów.

Zwolennik liberalizmu. W 1921 wraz z rodziną wyemigrował z Łotwy do Wielkiej Brytanii. Studiował w Oksfordzie w St. Paul's School oraz w Corpus Christi College. W latach 30. XX w. wykładowca w Oksfordzie. W czasie II wojny światowej pracował w służbie dyplomatycznej w Waszyngtonie. W 1957 uzyskał tytuł szlachecki. W tym czasie objął katedrę teorii społecznych i politycznych na Oxford University. W latach 1966-1975 przewodniczył Wolfson College, a w 1974-1978 British Academy. Wykładał na wielu uniwersytetach amerykańskich (Harvard, Princeton, Columbia).

Berlin o wolności

Isaiah Berlin stworzył koncepcję dwóch wolności:

Isaiah Berlin uważał, że tylko "wolność negatywna" jest prawdziwą wolnością. Demokracja stanowi bowiem raczej zagrożenie dla wolności niż środek prowadzący do wolności, ingerując w życie ludzkie mamiąc złudnym "prawem wyboru", wykorzystując niechęć wielu do sprzeciwu "wybranych przez nich władz".

Liberalna koncepcja wolności Isaiaha Berlina

Fenomen wolności odgrywa dzisiaj fundamentalną rolę zarówno w dziedzinie społecznej, gospodarczej i psychologicznej, jak też w dziedzinie indywidualnego życia każdej jednostki ludzkiej. Można podać wiele różnych określeń tego pojęcia, dlatego, że jest ono wieloaspektowe i różnie rozumiane. W klasycznym ujęciu (a rozumiem przez to filozofię perypatetycką, oraz opartą na niej filozofię arystotelesowsko-tomistyczną) wolność dzieli się na: wolność człowieka jako jednostki, autonomię i wolność społeczną, przy czym wolność konkretnego człowieka należy do jego natury, moralna autonomia to zadanie do wypracowania, a wolność społeczna to postulat. Wola ludzka jest z natury podporządkowana dobru, to znaczy, że zawsze je wybiera. Owo podporządkowanie nie przekreśla wolności woli, ponieważ może ona wybierać dobro na różne sposoby, dążyć do niego różnymi drogami i ma też wiele możliwości wyboru dóbr partykularnych. Oczywiście człowiek może podlegać pewnym wpływom zewnętrznym, które również nie niweczą wolności jego woli, dlatego, że korzeniem wolności jest rozumność. Dzięki niej człowiek może się samookreślić i zawsze wybrać jedną z przynajmniej dwóch dojrzanych przez rozum możliwości wyboru. W klasycznym (arystotelesowsko-tomistycznym) rozumieniu, sama możliwość wyboru nie jest jeszcze wewnętrzną autonomią człowieka. Przeciwnego zdania są zwolennicy liberalizmu a wśród nich Isaiah Berlin. Był on znawcą problematyki wolności i zagorzałym jej orędownikiem. Jego dzieła, a wśród nich sztandarowy esej „Dwie koncepcje wolności”, doczekały się wielu wydań, tłumaczeń i niemałej liczby opracowań.

Wolność negatywna

Koncepcja wolności prezentowana przez Isaiaha Berlina ma u swojej podstawy ostrą krytykę determinizmu (przyrodniczego, historycznego i społecznego) oraz podstawowe pojęcia i pytania dotyczące wolności. W metodzie zaproponowanej przez angielskiego liberała istnieje fundamentalne rozróżnienie sądów dogmatycznych (inaczej metafizycznych, czyli założonych apriorycznie) od empirycznych (np.: „Człowiek jest wolny.”). Prawdziwość tych ostatnich może być potwierdzona albo przez ich wewnętrzną oczywistość, albo przez proste doświadczenie, oparte na oczywistości zewnętrznej (np. mowa potoczna, w której występują wspólne wszystkim pojęcia). Oczywisty dla wszystkich pluralizm wartości i celów ludzkich jest określany przez człowieka kategorią wolności i na tej podstawie wolność jednostki jest dla liberałów stwierdzona empirycznie. Zadaniem filozofii jest refleksja nad kategoriami pozaempirycznymi i nieformalnymi (np.: społeczeństwo, cierpienie, czas, zmiana, szczęście, wolność itp.). Są one dla Berlina sposobami widzenia i gromadzenia ludzkich doświadczeń. Metodą filozofii jest analiza wspomnianych kategorii, polegająca m.in. na rozpoznawaniu ich znaczenia. Empiryczny sąd o wolności jednostki koreluje z filozoficznym pytaniem: „Kiedy człowiek jest wolny?” Odpowiedź na nie miałaby opisywać brak ograniczeń, które mogłyby tę wolność naruszać i w ten sposób stałaby się fundamentem liberalnej koncepcji wolności negatywnej, nazywanej również wolnością „od”. Berlin stawia jeszcze inne pytania: „Dlaczego ja mam być komuś posłuszny?”, „Czy muszę być posłuszny?”, „Czy mogę być przymuszony?” itp. Wolność negatywna obejmuje kilka zagadnień: krytykę determinizmu, odrzucenie konieczności (poza koniecznością logiczną), usankcjonowanie stosowania przymusu, „zakres” (zasięg) wolności indywidualnej, „tworzywo wolności” (czyny jednostki) i podmiot wolności (jednostka „ja” i stosunek do niej innych wolnych jednostek). Według Berlina, wolna jednostka ludzka powinna mieć przed sobą możliwość wyboru jednej z przynajmniej dwóch opcji (działania, myślenia, itp.), oraz wolną od wpływu innych jednostek „strefę”, w której może swój wybór bez kłopotu zrealizować. Owa możliwość wyboru i nienaruszalna sfera działania jest nazwana "basic freedom". Liberaliści postulują ustanowienie takiego prawa, które gwarantowałoby jednostce nietykalność jej "basic freedom", i to zarówno w wymiarze indywidualnym, jak też ekonomicznym i społecznym. W związku z powyższym, Berlin dostrzega nierozerwalny związek filozofii wolności z teorią polityki, która maiłaby się jego zdaniem zajmować refleksją nad kategorią wolności na tle społecznym. Według profesora z Oxfordu nie istnieje żadne Prawo Naturalne, a każde prawo stanowione, nawet słuszne i konieczne dla społeczności, ogranicza wolność jednostek. Władze państwowe mają zatem obowiązek „organizowania” możliwie największej wolności indywidualnej ("basic freedom")poszczególnych obywateli, przez ograniczenie do niezbędnego minimum praw stanowionych. W tym celu organa państwa mogłyby być wyposażone w środki nacisku, których jednak mogłyby używać jedynie do obrony nienaruszalnej wolności indywidualnej jednostek.