Islandia - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy państwa. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tej nazwy.

Islandia (isl. Ísland, wym. [ˈislant]) – państwo położone w Europie Północnej, na wyspie Islandia i kilku mniejszych wyspach, m.in. archipelag Vestmannaeyjar w północnej części Oceanu Atlantyckiego. Nie należy do Unii Europejskiej, lecz jest jednym z czterech kandydatów do członkostwa w niej. Islandia jest jednym z krajów nordyckich.

Althing (isl. Alþingi) – zgromadzenie ogólne Islandii, utworzone w 930 w Thingvellir (dosłownie Równina Zgromadzenia), położonym 45 km na wschód od Reykjavíku. Althing obradował w Thingvellir do 1799, kiedy to został zniesiony na kilkadziesiąt lat. Przywrócono go w 1844 i przeniesiono do stolicy, gdzie znajduje się do dziś. Obecny budynek parlamentu, Alþingishúsið, zbudowano w 1881. Za oficjalną siedzibę uznaje się jednak nadal dolinę Thingvellir, gdzie raz do roku obraduje Althing.
Śledziowate (Clupeidae) – rodzina ryb śledziokształtnych, głównie morskich, obejmująca między innymi śledzie, szproty, sardynki, sardynele i sardynopsy. Są to ryby użytkowe o bardzo dużym znaczeniu gospodarczym, zajmują czołowe miejsce w światowym rybołówstwie.

Ustrój polityczny

Osobny artykuł: Ustrój polityczny Islandii.

Islandia jest krajem demokratycznym o parlamentarno-gabinetowym systemie rządów. 63 członków parlamentu – zwanego Althingiem (isl. Alþingi) – wybieranych jest w bezpośrednich wyborach co cztery lata. Szefem rządu jest, wyznaczany przez prezydenta, premier, który wraz z resztą gabinetu stanowi władzę wykonawczą. Wybory prezydenckie odbywają się co cztery lata.

Zatoka – część zbiornika wodnego (oceanu, morza, jeziora) wcinająca się w ląd, ograniczona często od wód otwartych przylądkami lub małymi wyspami, przy czym rozmiary i kształt tego akwenu nie mają większego znaczenia.
Prezydent Islandii (isl. Forseti Íslands) jest głową państwa w Islandii. Jego uprawnienia są raczej ograniczone. Prezydent wybierany jest w bezpośrednich wyborach na czteroletnią kadencję. Liczba kadencji nie jest ograniczona. Zazwyczaj, gdy urzędujący prezydent wyraża chęć dalszego sprawowania swojego urzędu, a nikt inny nie zgłasza swojej kandydatury, wybory nie odbywają się, a prezydent rozpoczyna następną kadencję. Dotychczas w historii Islandii od 1944, czyli ostatecznego uzyskania niepodległości od Danii, urzędowało 5 prezydentów, w tym Vigdís Finnbogadóttir - pierwsza na świecie kobieta na takim stanowisku wybrana w sposób demokratyczny. Obecnie urzędującym prezydentem jest jej następca Ólafur Ragnar Grímsson, który został po raz pierwszy wybrany w 1996. W 2000 nie pojawił się żaden kontrkandydat, a w 2004 zwyciężył ponownie w zorganizowanych wówczas wyborach.

Warto zobaczyć: prezydenci Islandii, premierzy Islandii, władcy Islandii, partie polityczne Islandii.

Podział administracyjny

Osobny artykuł: Podział administracyjny Islandii.

Islandia podzielona jest na 23 regiony, regiony administracyjne (isl. sýsla, l.mn. sýslur) oraz 14 niezależnych miast, czyli kaupstaður (l.mn. kaupstaðir). Na poziomie lokalnym wyróżnia się 104 gminy (hreppur), które zajmują się oświatą, transportem i zagospodarowaniem przestrzeni.

Grzbiet Śródatlantycki – podwodny grzbiet śródoceaniczny na Oceanie Atlantyckim, ciągnący się od Islandii aż po Antarktydę. Jest to najdłuższy grzbiet śródoceaniczny na Ziemi. Jego przedłużeniem na obszarze Oceany Lodowatego Północnego jest Grzbiet Nansena. Na południu kończy się w węźle potrójnym Bouveta w pobliżu Wyspya Bouveta. Krawędź Romanche rozdziela go na Grzbiet Północnoatlantycki i Grzbiet Południowoatlantycki. Większa część grzbietu skryta jest pod wodą. Ponad powierzchnię morza została wypiętrzona Islandia. Część grzbietu w pobliżu Islandii zwana jest Grzbietem Reykjanes.
Hekla (isl. "kaptur, czepek, płaszcz z kapturem") – wulkan w południowo-zachodniej Islandii, położony 115 km na wschód od stolicy kraju Reykjavíku. Najwyższy czynny wulkan wyspy (1491 m n.p.m.), należy też do najbardziej aktywnych.

Islandia jest też podzielona na 8 okręgów sądowych, które są zgrupowaniami sýslur. Do 2003 były one także podstawą wydzielenia okręgów wyborczych. Obecnie jest tylko 6 okręgów wyborczych, a ich zasięg i liczba mandatów bardziej odpowiada liczbie ludności na danym obszarze.

Demografia

Osobny artykuł: Demografia Islandii.

Ludność

Odizolowanie wyspy od reszty kontynentu ograniczyło imigrację. Stąd też dopływ nowego materiału genetycznego był ograniczony przez wieki. Dzięki bogatej tradycji ustnej i pisanej wiele z rodzin może wskazać swoich przodków na wiele pokoleń wstecz. Wszystko to sprawia, że współcześni Islandczycy są przedmiotem wielu badań genetycznych. Przyrost naturalny wynosi 0,783%. Ludność poniżej 14 roku życia stanowi 21%, a powyżej 65 roku 12%. Przeciętna długość życia mężczyzny wynosi 78 lat (78,43), a dla kobiety prawie 83 lata (82,73).

Wyżyna – obszar, którego wysokości bezwzględne przekraczają 300 metrów n.p.m., a wysokości względne są na ogół mniejsze niż 300 m. Z obszarów wyżyn wyłączane są bowiem obszary o szczególnie urozmaiconej rzeźbie i wysokościach względnych przekraczających 300 m stosunku do najbliższych den dolinnych, czyli góry. Różnice w wysokościach względnych w obrębie wyżyny są więc stosunkowo małe. W Polsce i innych krajach często przyjmuje się za dolną granicę wyżyn poziomicę 200 m n.p.m. Na mapie hipsometrycznej niższe wyżyny wyróżnione są barwami żółtymi, podobnie jak i najniższe partie gór, np. pogórza, natomiast najwyższe wyżyny - jasnymi odcieniami koloru brązowego. Nad wyżynami, powyżej 500 m n.p.m. rozciągają się góry niskie. Wyjątkiem w skali światowej jest Wyżyna Tybetańska, która znajduje się na wysokości około 4500 m n.p.m. zalicza się ja do wyżyn a nie do gór ponieważ jest płaska spełniony jest warunek deniwelacji (różnicy między dwoma wzniesieniami ) mniejszy niż 300 metrów.
Tradycja – przekazywane z pokolenia na pokolenie treści kultury (takie jak: obyczaje, poglądy, wierzenia, sposoby myślenia i zachowania, normy społeczne), uznane przez zbiorowość za społecznie doniosłe dla jej współczesności i przyszłości.

Język

Kulturowo Islandczycy należą do Skandynawów – posługują się językiem islandzkim, jednym z języków skandynawskich.

Religia

Osobny artykuł: Kościół Islandii.

Osobny artykuł: Diecezja reykjavícka (Kościół rzymskokatolicki).

Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy na Islandii.

Państwową religią jest luteranizm. Do islandzkiego Kościoła luterańskiego należy 82,1% Islandczyków. Katolicy natomiast stanowią 2,4%. Na Islandii istnieje Wolny Kościół Rejkiawiku – 2,3% wiernych, Wolny Kościół Hafnarfjörðuru (1,6%), a także jest spora liczba zielonoświątkowców (1,1%). Inni chrześcijanie stanowią 1,7%, a inne wyznania – 0,9%. Ateiści, niesprecyzowani albo wolnomyśliciele stanowią resztę, czyli 8,1%.

Vatnajökull – lodowiec o powierzchni 8100 km², położony w południowo-wschodniej części Islandii na terenie parku narodowego Vatnajökull. Pod względem powierzchni jest to drugi co do wielkości lodowiec Europy a czwarty na świecie. Jednak pod względem objętości (3.100 km³) jest największym lodowcem w Europie.
Szklarnia, cieplarnia – zamknięte pomieszczenie, którego szkielet zbudowany jest ze stalowych profili, pokryty w całości (zarówno ściany jak i dach) szkłem. Szklarnia pozwala maksymalnie wykorzystać światło i ciepło pochodzące z promieniowania słonecznego i wytworzyć odpowiedni mikroklimat do uprawy roślin. Często jest wyposażona w urządzenia do ogrzewania, nawilżania gruntu i powietrza, doświetlania oraz wymiany powietrza, w nowoczesnych szklarniach systemy są sterowane elektronicznie.

Geografia

Osobne artykuły: geografia Islandii, przyroda Islandii, miasta Islandii, islandologia i wulkany Islandii.

Pod względem geologicznym Islandia jest najmłodszym obszarem kontynentu europejskiego. Położona na "gorącym punkcie" Grzbietu Śródatlantyckiego, posiada wiele, w tym czynnych, wulkanów, m.in. Heklę, Katlę, Askję, Grimsvötn, Hvannadalshnúkur (najwyższy szczyt kraju). O aktywności wulkanicznej świadczą także liczne gorące źródła oraz gejzery (samo słowo jest pochodzenia islandzkiego). Kraj w dużym stopniu wykorzystuje tanią energię geotermalną do ogrzewania mieszkań.

Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.
Unia Europejska (oficjalny skrót w Polsce: UE) – powstały . W określeniu europejskości Unii naczelną rolę odgrywają czynniki historyczne i kulturowe oraz wspólna tożsamość i identyfikacja z wartościami demokratycznymi.

Zgodnie z nazwą, Islandia to także "kraj lodu" – około 11 proc. powierzchni tego wyżynno-górzystego kraju zajmują lodowce. Największe z nich to: Vatnajökull – 8300 km², Langjökull – 953 km², Hofsjökull – 925 km², Mýrdalsjökull – 596 km² oraz Drangajökull – 160 km².

Linia brzegowa wyspy jest dobrze rozwinięta. W licznych zatokach i fiordach ulokowały się mniejsze lub większe osady. Głównym miastem państwa jest jego stolica Reykjavík, gdzie mieszka 119,1 tys. mieszk., czyli blisko 2/5 ludności kraju. Natomiast w całym regionie stołecznym mieszka 3/5 ludności kraju. Pozostałe większe miasta to: Kópavogur¹ (30 tys.), Hafnarfjörður¹ (25,3 tys.), Akureyri (17,3 tys.), Keflavík (14 tys.), Garðabær¹ (10 tys.), Mosfellsbær¹ (8,4 tys.), Akranes (6,5 tys.), Selfoss (6,3 tys.), Seltjarnarnes¹ (4,7 tys.) i Heimaey (4,4 tys.). Główny międzynarodowy port lotniczy położony jest w Keflavíku natomiast dwa mniejsze, obsługujące również loty międzynarodowe, to Akureyri oraz Egilsstaðir. Lotnisko w Reykjavíku obsługuje właściwie tylko loty krajowe (nie licząc lotów na pobliską Grenlandię).

Fiord - rodzaj głębokiej zatoki wrzynającej się w ląd, często rozgałęzionej, typowo z charakterystycznymi stromymi brzegami miejscami dochodzącymi do 1000 metrów. Fiordy powstały przez zalanie żłobów i dolin polodowcowych.
Grimsvötn (1719 m n.p.m.) – czynny wulkan na Islandii trzeci pod względem wysokości w Europie, znajdujący się pod lodowcem Vatnajökull. Jego erupcje powodują topnienie lodowca, a ciśnienie i ciepło wydobywające się podczas erupcji z wulkanu, unoszą czapę lodową co prowadzi do katastrofalnych powodzi na tym terenie. Zjawisko to nazywa się jökulhlaup, bardzo często spotykane na Islandii.

(1) – wchodzi w skład regionu stołecznego

Odległość do najbliższych państw i wysp

Dania:

Grenlandia: 287 km

Wyspy Owcze: 420 km

Norwegia:

Jan Mayen: 550 km

Norwegia kontynentalna: 970 km

Wielka Brytania: 798 km

Irlandia: 1060 km

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)