István Tisza (ur. 22 kwietnia 1861 r. w Geszcie, Węgry; zm. 31 października 1918 r. w Budapeszcie) - węgierski polityk, arystokrata, hrabia de Borosjenő et Szeged . Mąż stanu, w l. 1903-05 i 1913-17 premier Węgier.

Biografia

Urodził się w 1861 roku, rodzinie znanego polityka i wielokrotnego premiera Węgier Kálmana Tiszy i podobnie jak ojciec poświęcił się karierze politycznej. W 1886 roku dostał się do węgierskiego parlamentu z ramienia Partii Liberalnej. Wkrótce stanął na czele tej partii, a kiedy partia ta odniosła zwycięstwo w wyborach w 1903 roku, stanął na czele rządu. Jednak w 1905 roku kolejne wybory zakończyły się porażką liberałów i Tisza musiał złożyć dymisję z funkcji premiera.

Po niepowodzeniu wyborczym, Tisza rozwiązał Partię Liberalną i powołał nową o nazwie Partia Pracy. Partia ta, mimo swojej nazwy nie była partią robotników, lecz skupiała przede wszystkim węgierskich posiadaczy ziemskich. W 1912 roku Tisza został przewodniczącym niższej izby węgierskiego parlamentu, a w czerwcu 1913 znowu został premierem.

Po zastrzeleniu przez serbskich nacjonalistów, w lipcu 1914 roku, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, Tisza wystąpił przeciw planom wojny z Serbią, bojąc się, że w razie zajęcia tego kraju, wzrośnie liczebność Słowian w monarchii austro-węgierskiej, co mogłoby doprowadzić do większego ich znaczenia, a w konsekwencji zachwiania dualistycznej struktury monarchii. Jednak po otrzymaniu gwarancji, że Serbia nie zostanie przyłączona do Austro-Węgier, poparł wojnę.

W czasie trwania wojny Tisza występował przeciwko wszelkim próbom federalizacji dualistycznego ustroju monarchii austro-węgierskiej, bojąc się osłabienia pozycji Węgier. Po śmierci cesarza Franciszka Józefa I w 1916 roku, sprzeciwił się planom nowego władcy Karola I, zmierzającym do rozszerzenia prawa wyborczego. W czerwcu 1917 roku ustąpił z funkcji premiera i zaciągnął się do wojska. Wziął udział w walkach na froncie włoskim. Krótko przed końcem wojny powrócił do Węgier, podejmując - w obliczu groźby rozpadu monarchii - próbę określenia na nowo więzów łączących Węgry z Austrią.

Opinia publiczna obwiniała Tiszę odpowiedzialnością za wybuch wojny i klęskę. W czasie rozpadu Austro-Węgier, po powołaniu przez cesarza Karola I 31 października 1918 roku rządu Mihalya Karolyego, Tisza został w obecności żony zamordowany we własnym domu przez zrewolucjonizowanych żołnierzy.

Sprawców zbrodni, mimo prowadzonego śledztwa nie ustalono do marca 1919 - utworzenia Węgierskiej Republiki Rad. Rodzina zamordowanego prowadziła prywatne śledztwo, w wyniku którego ustalono sprawców zbrodni. Po upadku rządów komunistycznych na Węgrzech (sierpień 1919) rozpoczął się dwuletni proces zabójców Tiszy. 6 października 1921 sędzia István Gadó orzekł, że winni zbrodni byli: Pál Kéri (wymieniony z ZSRR w ramach wymiany więźniów), József Pogány alias John Pepper, (zbiegł do Wiednia, później do Moskwy, István Dobó, Tivadar Horváth Sanovics (zbiegli); Sándor Hüttner (zmarł w więziennym szpitalu w 1923); Tibor Sztanykovszky (jedyny, który faktycznie odbył zasądzoną karę 18 lat więzienia, zwolniony w 1938).

Przypisy

Źródła