Iwan Franko - Polski Serwis Naukowy

Pomnik Iwana Franki przed Uniwersytetem Lwowskim

Grób Iwana Franki na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Pomnik dłuta S. Litwinenki

Iwan Jakowycz Franko, ukr. Іван Якович Франко [iβˈɑn ˈjɑkoβɪt͡ʃ frɑnkˈɔ] (ur. 27 sierpnia 1856 w Nahujowicach, zm. 28 maja 1916 we Lwowie) – ukraiński poeta i pisarz, slawista, tłumacz, działacz społeczny i polityczny; obok Tarasa Szewczenki uważany jest za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli ukraińskiej myśli politycznej i literatury.

Mychajło Hruszewski (ukr. Михайло Грушевський [mɪˈxɑjɫɔ ɦruˈʃɛwçkɪj], upr. /mychajlo hruszełśkyj/, ur. 29 września 1866 w Chełmie, zm. 24 listopada 1934 w Kisłowodsku) – ukraiński historyk i polityk, Przewodniczący Rady Centralnej Ukraińskiej Republiki Ludowej.
Maria Stanisława Konopnicka z domu Wasiłowska, ps. Jan Sawa, Marko, Jan Waręż (ur. 23 maja 1842 w Suwałkach, zm. 8 października 1910 we Lwowie) – polska poetka i nowelistka okresu realizmu, krytyk literacki, publicystka, tłumaczka i działaczka na rzecz praw kobiet.

Życie i działalność

Pochodził z rodziny chłopskiej. Jego ojciec Jakiw Franko był kowalem wiejskim, natomiast matka , Maria Kulczycka pochodziła z zubożałej ruskiej szlachty.

Uczył się w szkole powszechnej w sąsiedniej Jasienicy Solnej, następnie w gimnazjum w Drohobyczu, które ukończył w 1875.

1875 – Rozpoczął studia na Uniwersytecie Lwowskim (filologia klasyczna, język i literatura ukraińska).

Będąc na pierwszym roku studiów wydrukował na łamach studenckiego czasopisma Druh swoją pierwszą powieść Petrije i Doboszczukowie oraz wydał pierwszy tomik wierszy Ballady i opowiadania. W rok po przybyciu do Lwowa zaczął ogłaszać na łamach almanachu Dnistrianka cykl tzw. opowiadań borysławskich.

1877 – Został aresztowany i oskarżony o propagandę socjalistyczną. Powodem aresztowania były kontakty z Erazmem Kobylańskim (Michałem Koturnickim), delegowanym przez koło studentów polskich w Petersburgu za granicę dla zorganizowania nielegalnego przerzutu literatury socjalistycznej ze Szwajcarii do Rosji. Na ławie oskarżonych, oprócz Kobylańskiego i Franki zasiedli: Edmund Brzeziński, Bolesław Limanowski oraz Ukraińcy: Mychajło Pawłyk i Ostap Terlecki. Był to pierwszy wielki proces socjalistyczny w Galicji.

Po wypuszczeniu z więzienia nawiązał bliskie kontakty z socjalistami polskimi i stał się głośnym popularyzatorem marksizmu. Tłumaczył na język ukraiński fragmenty Kapitału Marksa i Anty-Dühringa Engelsa

Uczestniczył w redagowaniu miesięcznika literacko-naukowego Hromadśkyj Druh, wszedł do lwowskiego Komitetu Socjalistycznego i redakcji polskiego organu robotniczego we Lwowie Praca. W Komitecie tym współpracował z Bolesławem Czerwieńskim, Bolesławem Limanowskim, Antonim Mańkowskim i ukraińskim działaczem społecznym Mychajłą Pawłykiem. Dziełem Komitetu było przygotowanie w 1881 programu socjalistów galicyjskich, który propagował solidarność proletariatu galicyjskiego z klasą robotniczą innych krajów oraz głosił ideę walki o poprawę bytu mas pracujących kraju.

1880 – Drugie aresztowanie, trzymiesięczne uwięzienie w Kołomyi

1887 – Jako stały współpracownik wszedł do redakcji polskiego dziennika Kurier Lwowski (pracował tam dziesięć lat). Redakcją pisma kierowali Henryk Rewakowicz i Bolesław Wysłouch, uczestnik powstania styczniowego, organizator ruchu ludowego w Galicji. Franko zaprzyjaźnił się z nimi i brał czynny udział w życiu społeczno-politycznym polskich środowisk Galicji, zwłaszcza w organizowaniu ruchu socjalistycznego i ludowego. Na łamach Kuriera Lwowskiego opublikował setki artykułów na tematy społeczne, polityczne, gospodarcze, kulturalne i literackie. Swoje prace naukowe drukował nie tylko w prasie ukraińskiej i polskiej, ale także niemieckiej, czeskiej, węgierskiej, rosyjskiej i innych.

1889 – Trzecie aresztowanie tuż przed wyborami do sejmu galicyjskiego

1890 – Wraz z Mychajłem Pawłykiem założył Rusko-Ukraińską Partię Radykalną, pierwsze w Galicji ukraińskie ugrupowanie polityczne o ideologii socjalistycznej.

1890 – Wyjechał do Czerniowiec a później do Wiednia na studia, uwieńczone w 1893 uzyskaniem stopnia doktora filozofii.

Po powrocie do Lwowa rozpoczął starania o uzyskanie docentury w tamtejszym uniwersytecie. Mimo chlubnie przeprowadzonej habilitacji stanowiska tego nie otrzymał na skutek oporu reakcyjnych kół własnego społeczeństwa oraz administracji galicyjskiej.

Współredagował organy prasowe partii radykalnej – Narod,Chliborob, występował na wiecach organizowanych przez radykałów, pisywał do prasy politycznej krajowej i wiedeńskiej.

W latach 1895, 1897 i 1898 kandydował do sejmu krajowego Galicji, jednak bez powodzenia.

Od 1894 ściśle współpracował na niwie Naukowego Towarzystwa im. Szewczenki z przybyłym do Lwowa Mychajłem Hruszewskim. Towarzystwo to stało się w przededniu I wojny światowej ukraińską akademią nauk.

Działalność polityczna Franki, zarówno na gruncie ukraińskim, jak polskim, ściągała na niego czasami nienawiść i szykany ze strony obu narodowości. Skutkowało to głównie atakami słownymi na poetę. Krąg jego ideowych wrogów poszerzał się coraz bardziej, z czasem ogarnął również koła liberalne. Do znacznego zaostrzenia w stosunkach polsko-ukraińskich doszło po ogłoszeniu drukiem przez Iwana Frankę w 1897 w czasopiśmie wiedeńskim "Die Zeit" artykułu zatytułowanego Poeta zdrady (Ein Dichter des Verrates), w którym Franko zarzucał Adamowi Mickiewiczowi kult walenrodyzmu. Wystąpienie to okazało się jedną z najbardziej przykrych i najdotkliwszych w skutkach pomyłek pisarza, tym bardziej, że zarzuty podnoszone przez niego na polskiego poetę były tym dziwniejsze, że przecież Franko był znakomitym znawcą literatury polskiej. Po ukazaniu się tego artykułu w Die Zeit zamknęły się przed nim podwoje redakcji Kuriera Lwowskiego. Równocześnie wywołało to falę krytyki i oburzenia zarówno ze strony Polaków, jak i społeczeństwa ukraińskiego .

Nagonka ta spowodowała, że zamykał się coraz szczelniej w pracy naukowej i literackiej. Od 1898 redagował ukraińskie czasopismo Literaturno-naukowyj Wisnyk. Na jego łamach ogłaszał przekłady wierszy i poematów Mickiewicza. Entuzjastyczne wzmianki o wartościach moralnych polskiego poety zaczęły się ukazywać także w jego pracach historyczno-literackich. Dla współczesnych był to dowód, że artykuł w Die Zeit stanowił przykrą pomyłkę i że ukraiński pisarz żywił głęboki kult dla polskiego wieszcza narodowego jako wyraziciela najszczytniejszych dążeń narodu polskiego.

Ostatnie lata życia spędził w przygnębieniu i ciężkiej chorobie. Mimo to nie zaprzestawał pracy. Gdy nie mógł już utrzymać pióra w ręku, dyktował synom swoje utwory literackie, artykuły publicystyczne i studia naukowe. Już w czasie I wojny światowej, niedługo przed śmiercią, podyktował wiersz Nie milcz wymierzony przeciw bezsensownej rzezi i szowinistycznym nastrojom.

Zmarł we Lwowie, został pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim.

Ukraińcy (Українці) – naród słowiański mieszkający w Europie wschodniej, głównie na Ukrainie (także w krajach sąsiednich: w Rosji, Białorusi, Polsce, Słowacji i Mołdawii), zaliczający się do Słowian wschodnich.
Huculi – grupa etniczna ukraińskich górali mieszanego pochodzenia rusińskiego i wołoskiego, zamieszkujący ukraińską i rumuńską część Karpat Wschodnich – Gorgany, Czarnohorę, Świdowiec, Karpaty Marmaroskie, Połoniny Hryniawskie i Beskidy Pokucko-Bukowińskie. Obok Bojków, z którymi sąsiadują od zachodu, i Łemków, jest to jedna z trzech głównych grup rusińskich górali mieszkających we wschodniej części łuku karpackiego. Określenie "Huculi" upowszechniło się w XIX wieku.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)