Iwan Tyszkiewicz - Polski Serwis Naukowy

Iwan Tyszkiewicz (także: Iwan Tyszkowic, Jan Tyszkiewicz, Jan Tyskiewicz, Jan Tyszkowicz) (15??-1611) – arianin, czyli członek braci polskich (unitarystów, socyniastów, zboru reformowanego mniejszego) z Bielska Podlaskiego. Oskarżony o bluźnierstwo i herezję, został skazany na karę śmierci. Od wyroku złożono apelację do króla, wyrok został jednak podtrzymany.

Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jednej z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół rzymskokatolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.

Trybunał Królestwa Polskiego, Trybunał Główny Koronny (łac. Iudicium Ordinarium Generale Tribunalis Regni) – najwyższy sąd apelacyjny Korony Królestwa Polskiego I Rzeczypospolitej dla spraw prawa ziemskiego czyli szlacheckiego.

Wychowany w mieszczańskiej rodzinie katolickiej lub prawosławnej, przeszedł na arianizm i został ariańskim działaczem, znanym ze swoich poglądów i wypowiedzi propagujących tę wiarę. Wzbogacił się po objęciu spadku. Niechętni mu zorganizowali spisek: zaproponowali mu objęcie urzędu ławnika, a gdy Tyszkiewicz się zgodził, zaczęli się domagać, by ten złożył zwyczajową przysięgę na krucyfiks i Trójcę Świętą (której arianizm nie uznaje). W trakcie rozmowy z księdzem doszło do awantury, Tyszkiewicz został uderzony przez księdza i uwięziony. Inne relacje nie potwierdzają tego zajścia z księdzem.

Trójca Święta, Święta Trójca – dogmatyczne określenie w chrześcijaństwie, stwierdzające, że Bóg jest Bogiem Troistym, istnieje jako trzy Osoby - po grecku hypostazy [1] - pozostając jednocześnie jednym Bytem.[2] Wszystkie trzy Osoby są rozumiane jako mające tę samą jedną istotę czyli naturę, a nie jedynie podobne natury. Od początku trzeciego wieku[3] doktryna Trójcy zaczęła być formułowana następująco: jest "jeden Bóg istniejący w trzech Osobach i jednej substancji, Ojciec, Syn, i Duch Święty".[4] Wiara w Trójcę jest wyznawana przez wszystkie Kościoły katolickie, prawosławne, oraz wszystkie główne wyznania wyrastające z nurtu reformacji takie, jak luteranizm, kalwinizm, anglikanizm, metodyzm i prezbiterianizm. Dogmat o Trójcy Świętej jest więc uważany za „centralną prawdę wiary teologii chrześcijańskiej” [5]. Formuła Trójcy zatwierdzona została w 325 roku podczas soboru nicejskiego. Uznanie wiary w Trójcę Świętą jest pierwszym koniecznym warunkiem wstąpienia do Światowej Rady Kościołów [6].

Bracia polscy (zwani również arianami, socynianami, antytrynitarzami) – wspólnota religijna, która wyodrębniła się w latach 1562-1565 z polskiego Kościoła Ewangelicko-Reformowanego; najbardziej radykalny odłam reformacji w Polsce powstały dzięki uchodźcom z południowej i zachodniej Europy (głównie włoscy antytrynitarze), prześladowanych przez katolicką inkwizycję oraz teologów ewangelickich. Zostali wygnani z Polski w 1658, a ich ostatnie wspólnoty za granicą zanikły w 1803. Odrodzenie braci polskich nastąpiło w latach 30. XX wieku.

Argumenty Tyszkiewicza i jego obrońców, powołujących się na gwarancje tolerancji religijnej z artykułów konfederacji warszawskiej zostały zignorowane przez sędziego, ale apel do Trybunału poskutkował – Trybunał nakazał Tyszkiewicza wypuścić, a prokurator obłożył grzywną. Sędzia jednak przedłożył sprawę do dworu królewskiego, a w zmienionym opisie sprawy oskarżono Tyszkiewicza o bluźnierstwo i profanację krucyfiksu. Dwór królewski na początku odrzucił karę śmierci, ale nakazał Tyszkiewiczowi sprzedanie posiadłości w Warszawie i jej opuszczenie w ciągu sześciu tygodni, pod karą śmierci. Od wyroku tego złożono apelację, na skutek czego sprawą zainteresowała się królowa (Konstancja Habsburżanka), znana z pobożności i dewocji katolickiej i nietolerancji w stosunku do różnowierców. Wpływ królowej spowodował ponowne rozpatrzenie sprawy, wobec czego dano Tyszkiewiczowi szansę odrzucenia wiary ariańskiej i przejścia na katolicyzm. Gdy odmówił, skazano go na śmierć.

Konfederacja warszawska – popularne, uproszczone określenie aktu zawiązania konfederacji generalnej utworzonej na pierwszy sejm konwokacyjny w 1573 r. w Warszawie, a właściwie dla tej jego części, która zawiera postanowienia dotyczące zapewnienia swobody wyznania dysydenckiej szlachcie w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Dokument uważany jest za początek gwarantowanej prawnie tolerancji religijnej.

Antytrynitaryzm (gr. anty + łac. trinitas - przeciw Trójcy) – nurt doktrynalny występujący w wielu różnych wyznaniach chrześcijańskich, nieuznający nauki o Trójcy Świętej, zapoczątkowany w I w. n.e.

Tyszkiewicz był torturowany – wyrwano mu język za "bluźnierstwo przeciw Bogu", a za rzucenie krucyfiksu na ziemię ucięto mu dłoń i nogę. Następnie został ścięty lub spalony na Rynku w Warszawie 16 listopada 1611 r. Andrzej Lubieniecki opisuje, że ciało Tyszkiewicza po odcięciu języka i dwóch kończyn spalono na stosie

Bluźnierstwo – złe, w tym obraźliwe lub nieprzyzwoite mówienie o Bogu, bogach, świętych rzeczach, świętych ludziach, świętych osobach, świętych imionach. Bluźnierstwo jest krzywdzącą wypowiedzią wobec osoby nią znieważanej ze względu na jej wiarę, tym bardziej, jeśli jest to osoba o szczególnej czci.

Herezja – pojęcie zaczerpnięte z religii i sensu stricto, odnosi się tylko do wydarzeń w obrębie chrześcijaństwa. Podobne do chrześcijańskiej herezji zjawiska zdarzały się w obrębie innych wielkich religii, mając w nich jednak inne znaczenie, inny wymiar i inne skutki. Dlatego można je określać jako herezję tylko umownie, przez analogię. W tym sensie przez herezję rozumie się poglądy jednostek bądź grupy wyznawców danej religii sprzeczne z dogmatami, podstawowymi zasadami, naukami lub ustaleniami autorytetów konstytuującymi tę religię.

Tyszkiewicz jest często uważany za pierwszego męczennika ariańskiego.

Przypisy

↑ Grzegorz Sosna, Doroteusz Fionik, Dzieje Cerkwi w Bielsku Podlaskim, Białoruskie Tow. Historyczne, 1995, ISBN 8390306840, str. 25
↑ Marian Marek Drozdowski, Andrzej Zahorski, Historia Warszawy, Państwowe Wydawn. Nauk., 1981, ISBN 8301017708, str. 45
↑ {ang.} Charles A. Howe, For faith and freedom: a short history of Unitarianism in Europe, Unitarian Universalist Association of Congregations, 1997, ISBN 1558963596, str. 71-81
↑ (ang.) Frank Schulman, This day in Unitarian Universalist history: a treasury of anniversaries and milestones from 600 years of religious tradition, Unitarian Universalist Association of Congregations, 2004, ISBN 1558964665, 214
Marceli Kosman, Spojrzenia w przeszłość, Wydaw. Poznańskie, 1979, ISBN 8321001025, str. 51
↑ Leonard Williams Levy, Treason against God: a history of the offense of blasphemy, Schocken Books, 1981, ISBN 0805237526, str. 156
↑ Jerzy Samuel Bandtkie, Dzieje narodu polskiego, Tom 2, U Wilhelma Bogumiła Korna, 1835, str. 200
Stanisław Kot, „Relacja o Iwanie Tyszkowicu” [w:] Reformacja w Polsce. Organ Towarzystwa do Badania Dziejów Reformacji w Polsce. R.9-10 1937-1939 nr. 33-40, s. 464-469, cytuje obszerną relację Andrzeja Lubienieckiego z 1656 r.
Emil Kierski, Starożytności polskie: Ku wygodzie czytelnika porządkiem abecadłowym zebrane, Tom 1', Nakładem księgarni J.K.Żupańskiego, 1842, str. 36
Encyklopedyja powszechna S. OrgelbrandaNakł., druk i własność S. Orgelbranda Synów, tom 1-2 (1883), str. 317, i tom 4 (1860), str. 936
Stanisław Kot, op. cit., s. 467
{ang.) Frederick Abbott Norwood, Strangers and exiles: a history of religious refugees, Volume 1, Abingdon Press, 1969, str. 442
(ang.) The Congregational quarterly, Volume 25, Congregational Union of England and Wales, 1947, str. 80