Izabela I Kastylijska (ur. 22 kwietnia 1451 w Madrigal de las Altas Torres, zm. 26 listopada 1504 w Medina del Campo) – królowa Kastylii i Leónu w latach 1474-1504 i królowa Aragonii w latach 1479-1504 (współrządziła z mężem, Ferdynandem II Aragońskim). Pierworodna córka króla Kastylii Jana II Kastylijskiego i Izabeli Aviz, wnuczki króla Portugalii Jana I Wielkiego. Jej małżeństwo i wspólne rządy z Ferdynandem Katolickim dały początek unii, w której efekcie powstało nowożytne Królestwo Hiszpanii.

Do najważniejszych wydarzeń związanych z życiem i panowaniem Izabeli Kastylijskiej należą: małżeństwo z Ferdynandem Aragońskim (1469) i unia Kastylii z Aragonią (1479), ustanowienie w Kastylii inkwizycji (1478-1480), zdobycie Grenady i tym samym zakończenie wielowiekowej rekonkwisty (1492), oraz wsparcie wypraw Krzysztofa Kolumba przez Atlantyk (1492-1504), które doprowadziły do odkrycia Nowego Świata i uczyniły wkrótce Hiszpanię jednym z największych imperiów kolonialnych w historii.

Życie i panowanie

Dzieciństwo i młodość

Izabela urodziła się w 1451 roku jako pierwsze dziecko Jana II Kastylijskiego i jego drugiej żony Izabeli Portugalskiej. Jej ojciec doczekał się ze swego pierwszego małżeństwa czwórki dzieci, ale w chwili narodzin Izabeli żył tylko jeden jej przyrodni brat, starszy o 27 lat książę Asturii Henryk, który był następcą tronu. Dwa lata po narodzinach Izabeli urodził się jej młodszy brat Alfons, który wyprzedził ją w kolejce do tronu. Wkrótce potem, w czerwcu 1454 roku zmarł król Jan i nowym władcą Kastylii został jej przyrodni brat jako Henryk IV. Nowy król, wbrew woli zmarłego ojca odsunął wówczas z dworu swą (młodszą od niego samego) macochę i jej dzieci. Izabela i jej rodzina zamieszkali w skromnych warunkach w Arévalo. Matka Izabeli początkowo sama dbała o wykształcenie córki, a przede wszystkim starała się wpoić jej głęboką religijność. Z czasem jednak pogorszył się jej stan psychiczny: wpadła w głęboką depresję i wkrótce przestała rozpoznawać ludzi ze swego otoczenia. Zaburzenia psychiczne odziedziczyć miała później jedna z córek Izabeli Kastylijskiej, Joanna. W 1461 roku Izabela i jej brat opuścili Arévalo, zrywając z matką wszelkie kontakty. Przyszła królowa Kastylii miała zobaczyć swą matkę dopiero wiele lat później, gdy w 1496 roku przybyła do jej łoża śmierci.

Dorastająca Izabela była świadkiem gwałtownych, wewnętrznych walk w Kastylii, gdzie za słabych rządów jej ojca i przyrodniego brata anarchia feudalna osiągnęła znaczne rozmiary. Problemy społeczne w Kastylii zbiegły się silnie ze sprawą następstwa tronu, gdyż starszy brat Izabeli przez długi czas nie mógł doczekać się potomstwa.

Prawdopodobnie najbardziej realistyczny, XV-wieczny portret Izabeli

Walka o tron kastylijski

Tło sporów o następstwo

Portret ślubny Izabeli i Ferdynanda

Pierwsze małżeństwo Henryka Bezsilnego (z Blanką z Nawarry) pozostało bezdzietne. Po jego unieważnieniu Henryk ożenił się powtórnie, tym razem z księżniczką portugalską Joanną. Dopiero po siedmiu latach małżeństwa królowa niespodziewanie zaszła w ciążę i urodziła córkę. Powszechne już wówczas plotki o niemocy seksualnej króla i romansie Joanny z Beltranem de la Cueva spowodowały, że większość szlachty nie uznała praw nowo narodzonej księżniczki, którą zwano Joanna la Beltraneja. Mimo tego Henryk IV nadał domniemanej córce tytuł księżnej Asturii i uważał ją za swą następczynię. W kraju doszło do rewolty przeciw coraz bardziej niepopularnemu Henrykowi. Możnowładcy zmusili króla do ustępstw i uznania jego młodszego brata Alfonsa za następcę tronu, któremu nadano tytuł księcia Asturii. Wkrótce jednak Henryk zmienił zdanie i znów uznał Joannę za swą jedyną dziedziczkę. Możnowładcy przeciwni królowi podnieśli otwarty bunt i w 1465 ogłosili detronizację Henryka, a na nowego monarchę obrano 12-letniego wówczas Alfonsa (tzw. farsa z Ávila). Henryk rozpoczął walkę z opozycją i chociaż pokonał swych rywali w bitwie pod Olmedo (1467), to nie potrafił wyzyskać swego zwycięstwa ostatecznie. Na jego korzyść zadziałał przypadek: Alfons niespodziewanie zachorował i zmarł (1468). Zmusiło to magnaterię do zmiany planów i związania się z Izabelą.

Izabela w walce o następstwo, ślub z Ferdynandem Aragońskim

Jednak Izabela nie spełniła oczekiwań możnych. Mając w wielkim poważaniu boskie prawa do tronu nie chciała wystąpić przeciw swemu przyrodniemu bratu, który w jej oczach był jedynym legalnym władcą Kastylii. Mając więc na uwadze zarówno interes swój jak i królestwa doprowadziła do podpisania paktu z Toros de Guisando (1468), w którym Henryk uznawał Izabelę za jedyną spadkobierczynię korony, Izabela zaś ze swej strony uznawała jego królewską władzę. Jednocześnie Henryk zgodził się nie narzucać Izabeli małżonka wbrew jej woli, ona ze swojej strony natomiast zgadzała się zawrzeć przyszłe małżeństwo w porozumieniu z nim. Pakt ten uspokoił nastroje w kraju, choć jak się okazało nie rozwiązał ostatecznie sprawy następstwa. Król Henryk proponował siostrze kolejnych kandydatów na męża, dzięki którym mógłby zmusić ją do wyjazdu z Kastylii, jednak ona odrzucała wszelkie propozycje. Izabela w sprawie zamążpójścia od jakieś czasu prowadziła tajne rokowania z dworem aragońskim. Ostatecznie 14 października 1469 roku poślubiła w Valladolid Ferdynanda, aragońskiego następcę tronu. Ślub odbył się bez wiedzy i zgody Henryka, który zareagował nań unieważnieniem paktu z Toros de Guisando i ponownym wyznaczeniem Joanny la Beltraneja na swą następczynię (1470). Mimo tego bezsilny Henryk nie był w stanie usunąć Izabeli z Kastylii i aż do śmierci króla w 1474 sprawa sukcesji pozostawała nierozstrzygnięta.

Średniowieczna podobizna Izabeli

Joanna la Beltraneja i wojna o sukcesję

Gdy tuż przed północą 11 grudnia 1474 roku Henryk IV zmarł, jego córka miała niespełna 13 lat. Popierające jej prawa do tronu stronnictwo nie było zbyt popularne w Kastylii, ale uzyskało silne wsparcie poprzez obietnicę oddania ręki Joanny Alfonsowi V, jej wujowi i jednocześnie królowi Portugalii. Dlatego na wieść o śmierci przyrodniego brata Izabela natychmiast dokonała w Segovii proklamacji na królową Kastylii, gdzie wkrótce przybył do niej, przebywający dotychczas w Aragonii Ferdynand. Zwolennicy Joanny również nie próżnowali. Do miast Kastylii rozesłano w imieniu młodej księżniczki list wzywający do wypełnienia woli zmarłego króla, który życzył sobie, by jego jedyna córka zasiadła na tronie. Joanna la Beltraneja zdobyła poparcie głównie wśród miast Galicji, a także wśród części awanturniczo nastawionej szlachty i arystokracji. Z duchownych poparli ją nieliczni, ale wśród nich był dotychczasowy zwolennik Izabeli, arcybiskup Toledo don Alfonso Carillo de Acuna. Przeszedł on na stronę Joanny, gdy zorientował się, że Izabela nie pozwoli sobą kierować. Niemniej większość duchowieństwa, znaczna część szlachty i przede wszystkim wsie oraz miasta centralnej i południowej Kastylii poparły Izabelę i Ferdynanda. Mieszkańcy Kastylii mieli nadzieję na stabilizację rządów pod panowaniem politycznie dojrzałego małżeństwa. Dwór Joanny osiadł w Toro, nieopodal portugalskiej granicy. 30 maja 1475 roku Alfons ożenił się ze swoją siostrzenicą oficjalnie podtrzymując jej i swoje pretensje do tronu kastylijskiego. Wybuchła wojna z Portugalią, która ponadto zdobyła wsparcie króla Francji Ludwika XI. Kastylijczyków wspierały wojska aragońskie wysłane przez ojca Ferdynanda, Jana II. Siły obu stron były wyrównane co mogło przedłużyć działania wojenne. Zdecydowane kroki Izabeli, która uzyskała dla swej sprawy sporą pożyczkę od Kościoła, przyczyniły się jednak do stopniowego przechylenia się szali na jej stronę. Do głównego starcia wojny doszło 1 marca 1476 roku pod Toro, gdzie spotkały się armie portugalsko-kastylijske pod wodzą Alfonsa V i kastylijsko-aragońskie pod wodzą Ferdynanda. I choć obie strony poniosły spore straty i ogłosiły zwycięstwo w bitwie to Portugalczykom starcie to uniemożliwiło podjęcie skutecznej ofensywy w głąb Kastylii. Wojna o miraż kastylijskiej korony nie była zresztą popularna w Portugalii, a sojusz z Francją nie przyniósł wymiernego militarnego wsparcia. Stąd nawet klęska floty kastylijskiej w Zatoce Gwinejskiej w 1478 nie zmieniła wyniku sukcesji. Traktat pokojowy podpisano 4 września 1479 roku w Alcáçovas. Król Portugalii uznał w nim Izabelę za prawowitą władczynię Kastylii oraz uszanował prawo Kastylii do Wysp Kanaryjskich. Joanna, której małżeństwo z wujem zostało unieważnione przez papieża jeszcze w 1478 została zmuszona do zrzeczenia się pretensji do korony. Formalnie otrzymała ofertę przyszłego ślubu z nowo narodzonym synem Izabeli, Janem – jeśli ten by się na to zgodził. Joanna nie mając jednak złudzeń postanowiła wstąpić do klasztoru, co przyjęte zostało z pełną aprobatą Izabeli, która osobiście uczestniczyła w ceremonii ślubów klasztornych swej niedawnej rywalki. W traktacie pokojowym Izabela musiała jednak uznać supremację portugalską na Atlantyku i wyłączne prawo Portugalii do eksploracji i kolonizacji zachodnich wybrzeży Afryki. Był to kompromis konieczny by uzyskać czas na ugruntowanie władzy Izabeli i Ferdynanda w ich dziedzicznych królestwach. W tym bowiem właśnie czasie, po śmierci ojca Ferdynanda, Jana II (zmarł 20 stycznia 1479) Izabela została (wraz z małżonkiem) władczynią Aragonii i podległych jej posiadłości śródziemnomorskich.

Figura Izabeli w Kaplicy Królewskiej w Grenadzie

Reformy i umocnienie władzy królewskiej

Ukrócenie feudalnej anarchii

U progu swego panowania Izabela stanęła przeciw rozlicznym problemom wewnętrznym. Anarchia feudalna, która za panowania jej poprzedników przeobraziła się w permanentną wojnę domową musiała zostać ukrócona. Najgroźniej sytuacja przedstawiała się w Galicji i Andaluzji, gdzie wielkie rody walczące ze sobą paraliżowały zarząd nad prowincjami. Izabela przybyła osobiście na czele wojsk i wkroczyła do objętej walkami Sewilli. Splendor jej dworu i obawa przed karą onieśmieliła większość oponentów. Najwięksi magnaci ukorzyli się przed królową, która potraktowała ich stanowczo choć łaskawie. Izabela odzyskała dla Korony część zagarniętych królewszczyzn pozostawiając jednocześnie swym oponentom większość ich majątków. Podobnie działała wobec większości dotychczasowej opozycji, z arcybiskupem Toledo włącznie, który pod Toro walczył po stronie Portugalczyków. Walki w Galicji trwały dłużej, wiele twierdz trzeba było zdobywać i zburzyć, władza królewska została jednak ugruntowana, a w La Coruña ustanowiono sąd królewski (Audiencia). Uwieńczeniem pierwszego etapu przebudowy państwa były obrady Kortezów w Madrigal (1476) i Toledo (1480). Na pierwszym z nich zreorganizowane zostały średniowieczne bractwa municypalne zwane hermandadami, które przeobrażono w centralną służbę administracyjno-poborową – Świętą Hermandadę. Wzmocniło to władzę królewską zarówno wobec miast jak i szlachty, od której organizacja hermandady była niezależna. Kortezy toledańskie ustaliły natomiast skład Rady Królewskiej, stosunki między Koroną a Kościołem oraz powołały komisję rewizyjną, która miała zająć się odzyskaniem nielegalnie zagarniętych praw i królewszczyzn. Ten ostatni aspekt reform został dokonany tylko częściowo: Izabela zdołała odzyskać kilka miast dla Korony (Plasencję, Kadyks, Gibraltar), rozbiła jednak tylko jedną wielką seniorię feudalną. Nie udało się też odzyskać dla Korony dawnych danin, utraconych na rzecz feudałów. Jedną z nich, tzw. alcabalas Izabela poleciła odzyskać swym następcom w testamencie. Prestiż monarchów podniesiono względem arystokracji zakazując tej ostatniej umieszczania koron w herbach oraz używania zwrotów i ceremonii zastrzeżonych dla dworu monarszego.

Pośmiertny portret Izabeli

Ustanowienie inkwizycji

W czasie swej pierwszej wizycie w Andaluzji Izabelę uderzył fakt walk społecznych między tzw. "starymi chrześcijanami" a potomkami Żydów i Muzułmanów. Nawet ci ostatni jeśli przeszli na chrześcijaństwo zwani byli "przechrztami" i wciąż często byli prześladowani pod zarzutem potajemnego trwania przy wierze przodków. Żydzi zostali wprawdzie zmuszeni do przyjęcia chrześcijaństwa lub opuszczenia Kastylii edyktem z 1391 roku, to jednak wciąż wielu z nich pozostało lub później powróciło do Kastylii. Problem krwawych samosądów nad tą społecznością był więc wciąż żywy. Izabela postanowiła więc przywrócić do życia średniowieczną instytucję inkwizycji, która w Hiszpanii od dawna w ogóle nie funkcjonowała. Motywem kierującym królową była zarówno chęć ukrócenia samosądów jak i doprowadzenia do pełnej rekatolicyzacji swych poddanych. Zgodę na utworzenie inkwizycji w Andaluzji nadał specjalną bullą w 1478 roku papież Sykstus IV. Pierwszy trybunał rozpoczął funkcjonowanie w 1481 w Sewilli, w kolejnych latach powstały trybunały w Kordobie (1482), Toledo (1483), Saragossie i Walencji (1484), Llerena (1485), Barcelonie (1487), Valladolid (1488) i inne. W odróżnieniu od inkwizycji istniejącej we wcześniejszych wiekach ta podlegała bezpośrednio świeckiej władzy pary królewskiej. Wkrótce zaczęły się mnożyć skargi na jej funkcjonowanie, które spowodowały protesty papieża. Protesty te jednak nic nie zmieniły wobec stanowczego oporu Królów Katolickich i z czasem inkwizycja hiszpańska stała się instytucją całkowicie niezależną od Rzymu. Wprawdzie obecnie w badaniach wykazano, że ofiar inkwizycji hiszpańskiej było znacznie mniej niż podawali XVI-wieczni autorzy i jak podawano jeszcze kilkadziesiąt lat temu, to niezaprzeczalnie najwięcej ofiar (około 4/5, co stanowi prawdopodobnie 2 tys.) pochłonęła ona właśnie w czasach Izabeli i Ferdynanda. Prześladowania dotknęły przede wszystkim społeczność żydowską i muzułmańską. Żydzi zostali ponownie zmuszeni do przyjęcia chrześcijaństwa lub opuszczenia kraju na mocy nowego edyktu o wygnaniu z marca 1492 roku. Z 200 tys. Żydów żyjących wówczas w krajach hiszpańskich ostatecznie opuściło półwysep ponad 100 tys. Była to znacząca strata ekonomiczna dla Korony, gdyż kraj opuściło wielu rzemieślników, bankierów i ludzi wykształconych. Szczególnie ostre prześladowania dotknęły żydowskich przechrztów, w stosunku do których wnoszono oskarżenia o profanację wiary chrześcijańskiej. Podobne prześladowania dotknęły hiszpańskich muzułmanów (mudéjares), zwłaszcza Granadyjczyków. Kastylijscy i aragońscy mudéjares byli jednak często chronieni przed wygnaniem jako poddani potężnych seniorów, którzy nie chcieli taniej siły roboczej w swych majątkach. Z czasem jednak nacisk na ich realne nawrócenie rósł. Najczarniejszą sławę spośród inkwizytorów hiszpańskich zdobył jej pierwszy Generalny Inkwizytor (1483-1498), spowiednik królowej Izabeli, Tomás de Torquemada.

Złote excellente z roku 1497, z podobiznami Izabeli i Ferdynanda i herbami podległych im królestw

Reformy gospodarcze

Para monarsza oprócz zapewnienia swym poddanym spokoju i ładu wewnętrznego włożyła również wiele wysiłku w podniesienie gospodarki krajów hiszpańskich z upadku. Miał to być środek do podwyższenia dochodów Korony, która wciąż borykała się z problemami finansowymi, zarówno odziedziczonymi po poprzednikach, jak i wynikającymi z nowych wysiłków państwa (podbój Grenady). Polityka ukrócenia potęgi możnowładców pozwoliła zahamować proces senioralizacji miast i umożliwiła ich szybki rozwój, zarówno demograficzny jak i gospodarczy. Rozwój handlu wsparły również posunięcia unifikacyjne. Unia dynastyczna nie pociągnęła wprawdzie za sobą żadnych konsekwencji administracyjnych i nadal w epoce Izabeli Kastylia była zarządzana oddzielnie od Aragonii, to jednak wspólne rządy pary królewskiej umożliwiły złagodzenie polityki celnej oraz odbudowę wielu dróg i ułatwiły wymianę handlową w obrębie Półwyspu. Doniosłe znaczenie dla handlu miały reformy monetarne. Na wzór dukata weneckiego wprowadzono złotą monetę zwaną excellente (wartą 375 maravedís). Bito również srebrne reale (warte 34 maravedís), a drobny handel obsługiwał miedziany bilon. Mennice działały w całym kraju i miały różnych właścicieli, zadaniem Korony było sprawdzenie należytej próby i wagi bitych monet oraz pobieranie niewielkiego podatku menniczego.

Zakończenie rekonkwisty

Zobacz więcej w osobnym artykule: Rekonkwista.

Wstrzymanie rekonkwisty w XIV i XV wieku

Istotna w dziejach wczesnośredniowiecznej Hiszpanii, rekonkwista stała się w XIV i XV wieku w znacznej mierze bardziej ideą niż realną polityką królestw iberyjskich. Po fali wielkich zwycięstw w XIII wieku jedynym poważniejszym sukcesem następnych władców było zdobycie Gibraltaru w 1309 roku, który jednak utracono już w 1333. Przez cały wiek XIV i w pierwszej połowie XV walki między chrześcijanami i muzułmanami ograniczały się do wzajemnych napadów łupieżczych i wypraw odwetowych. Jeśli nawet chrześcijanie odnosili zwycięstwa w polu, to nie potrafili zdobyć trudno dostępnych, górskich twierdz Grenady. Wznowieniu realnej rekonkwisty nie sprzyjał kryzys w jakim znalazła się w XIV i XV wieku Kastylia. Dopiero starszy brat i poprzednik Izabeli, Henryk IV zmienił taktykę wobec Grenady wypowiadając jej wojnę totalną. Jej pierwszym efektem było ponowne zdobycie Gibraltaru w 1462 roku. W późniejszych latach Henryk nie mógł jednak kontynuować swego dzieła z powodu targającego Kastylią konfliktu wewnętrznego.

Wojna totalna

Umocniwszy się na tronie, Izabela i Ferdynand postanowili zakończyć problem niewygodnego sąsiedztwa Grenady. Było to o tyle istotne, że z powodu ciągłych walk na pograniczu wzdłuż granic z emiratem istniał długi pas żyznych ziem leżących odłogiem. Pretekstem do rozpoczęcia wojny stało się zajęcie przez muzułmanów Zahary (grudzień 1481). Izabela postanowiła wykorzystać wcześniejsze doświadczenia brata w walce z Grenadyjczykami i wypowiedziała im wojnę totalną. Polegało to na stałym utrzymywaniu wojsk w obcym kraju i zdobywaniu twierdza po twierdzy, miasto po mieście w miejsce wcześniejszych sezonowych wypadów. Wymagało to ogromnego wysiłku finansowego i militarnego, przynosiło za to trwałe efekty. Co roku, kolejna ofensywa prowadzona wiosną i latem oddawała w ręce Królów Katolickich kolejne połacie ziemi. Nowością było użycie podczas oblężeń artylerii na dużą skalę. Poza tym jednak sama wojna była prowadzona w tradycyjny, średniowieczny sposób. Kapitulacje twierdz odbywały się na stosunkowo łagodnych warunkach. Wyjątkiem było zdobycie Málagi (1487), której zaciekły opór rozsierdził monarchów katolickich. Z ich rozkazu całą pozostałą przy życiu ludność miasta oddano w niewolę. Upadek Malagi zakończył zdobywanie zachodniej części emiratu. Część wschodnia poddała się po zdobyciu Bazy w 1489. Podboje ułatwiły chrześcijanom waśnie jakie wybuchły w łonie rządzącej Grenadą dynastii Nasrydów. Mimo tego centralna część emiratu z świetnie ufortyfikowaną Grenadą stawiała wciąż zaciekły opór.

Izabela Kastylijska i Ferdynand Aragoński przyjmują kapitulację Grenady

Upadek Grenady

Zobacz więcej w osobnym artykule: Zdobycie Grenady.
Potężne fortyfikacje Grenady w zasadzie wykluczały wzięcie miasta szturmem, dlatego też wojska chrześcijańskie wiosną 1491 roku rozłożyły się na równinie u stóp miasta rozpoczynając jego blokadę. Na przeciwko stolicy emiratu wybudowano miasto-obóz Santa Fe, z którego Izabela wraz z mężem doglądała oblężenia ostatniego muzułmańskiego bastionu w Zachodniej Europie. Przepełniona uchodźcami Grenada cierpiała głód, a w ciągłych potyczkach toczonych wokół miasta ginęli jej najlepsi wojownicy. Muhammad XII zwany Boadbil, ostatni emir Grenady, prowadził więc z władcami katolickimi tajne rokowania, mające na celu honorowe poddanie miasta. Wreszcie, 2 stycznia 1492 roku, Muhammad XII skapitulował przed parą królewską otwierając bramy swej stolicy i poddając Alhambrę. Warunki kapitulacji były wspaniałomyślne i należy sądzić, że monarchowie nigdy nie mieli zamiaru ich dotrzymać. Cała ludność podbitego emiratu miała do wyboru: pozostać na miejscu ciesząc się pełną swobodą religijną i prawną lub opuścić Hiszpanię zabierając cały swój dobytek. Sam emir otrzymał znaczną seniorię i mógł wejść w skład arystokracji. Postanowił jednak spieniężyć ofiarowany mu majątek i wyemigrował wraz z większością dawnej elity emiratu do Maroka. Wkrótce okazało się zresztą, że chrześcijanie nie zamierzają dotrzymać warunków kapitulacji, a preludium do tego był edykt o wygnaniu Żydów wydany zaledwie dwa miesiące po upadku Grenady.

Izabela w pełni doceniła symboliczne znaczenie zakończenia rekonkwisty, wybierając Grenadę za miejsce swego pochówku, co w tamtej epoce uchodziło za wyraz szczególnego uznania. Grenada stała się siedzibą arcybiskupstwa, Kancelarii i Generalnej Kapitanii (jednostki administracyjnej). Miasto otrzymało prawo głosu w Kortezach a jego emblemat włączono do godła jednoczącej się Hiszpanii. W oczach Izabeli zdobycie Grenady było jej najważniejszym sukcesem.

Królowie Katoliccy adorujący Marię z Dzieciątkiem

Królowie Katoliccy

Specjalną bullą z 19 grudnia 1496 roku papież Aleksander VI nadał Izabeli i Ferdynandowi dożywotni i dziedziczny tytuł Królów Katolickich (hiszp. Reyes Católicos), który miał w oczach Europy uczynić monarchów hiszpańskich równorzędnymi władcom Francji, noszącym specjalny tytuł "królów arcychrześcijańskich". Tytuł nadany monarchom hiszpańskim miał wprawdzie tylko znaczenie honorowe i został nadany ze względu na bieżącą, realizowaną wówczas przez Rzym politykę antyfrancuską, niemniej jednak odzwierciedlał po części wzrost znaczenia krajów rządzonych przez parę monarszą oraz ich postawę w sprawach religijnych. Chociaż papiestwo miało nieraz pewne zastrzeżenia dotyczące funkcjonowania inkwizycji hiszpańskiej czy polityki włoskiej Ferdynanda, to jednak nigdy oficjalnie nie podważano prawowierności i gorliwości religijnej Izabeli i Ferdynanda. W przypadku Ferdynanda tytuł Króla Katolickiego był przede wszystkim wynikiem jego przydatności papiestwu w sprawach Italii. Natomiast w przypadku Izabeli wynikał bardziej z kierunków jej polityki iberyjskiej: wsparcia Kościoła, zakończenia rekonkwisty, wygnania Żydów, starania o pełną katolicyzację poddanych oraz zapewne ze znanej, osobistej pobożności królowej. Izabela jak i jej następcy z dumą nosili ten tytuł, który w pewnym stopniu, w dobie reformacji implikował politykę wewnętrzną i zagraniczną dworu hiszpańskiego, czego kulminacja nastąpiła za rządów prawnuka Izabeli – Filipa II.

Krzysztof Kolumb i początki ekspansji zamorskiej

Krzysztof Kolumb przed Ferdynandem i Izabelą

Wyspy Kanaryjskie, wyprawy Kolumba, początek konkwisty

O ile Ferdynand, jako król Aragonii, Sardynii i Sycylii zainteresowany był ekspansją w basenie Morza Śródziemnego, o tyle Izabela znacznie bardziej interesowała się sprawami atlantyckimi. Porażka jakiej doznała flota kastylijska z rąk portugalskich w czasie wojny o sukcesję niepokoiła królową co do przyszłego rozwoju handlu i ekspansji Kastylii na zachód. Długa wojna z Grenadą uniemożliwiła szybkie podjęcie rywalizacji morskiej z Portugalią. Niemniej Izabela nie zrezygnowała nigdy z tego kierunku ekspansji popierając dalszy podbój Wysp Kanaryjskich. Poważniejsza szansa na nowe zdobycze zamorskie pojawiła się gdy w 1492 roku na dwór królewski przybył Genueńczyk Krzysztof Kolumb, który przedstawił parze królewskiej projekt wyprawy do Indii drogą na zachód. Kolumb, który wcześniej bezskutecznie do swego pomysłu chciał przekonać króla Portugalii, trafił w dobrym momencie, gdyż Królowie Katoliccy właśnie zakończyli podbój Grenady i mogli zdecydować się na poparcie nowego projektu. Z królewskiego rozkazu Kolumb otrzymał od miasta Palos dwie karawele, do których dołączył trzecią własną. Wyprawa zakończyła się odkryciem nowych archipelagów (dzisiejsze Bahamy i Antyle), o których Kolumb myślał, że są częścią Indii. Po powrocie podróżnika do Hiszpanii, para królewska przyjęła Kolumba w Barcelonie (1493), gdzie wydano zgodę na kolejną, znacznie większą wyprawę o charakterze kolonizatorskim. Kolumb odbył łącznie cztery wyprawy do Nowego Świata i choć jego sukcesy na polu zorganizowania kolonii były marne, to jego odkrycia zapoczątkowały nową epokę w dziejach Hiszpanii, Europy i całego świata. Gdy okazało się, że klimat nowo objętych ziem nie sprzyja rolnictwu typu europejskiego, pierwsi hiszpańscy konkwistadorzy rozpoczęli bezwzględną eksploatację miejscowych plemion, nazwanych przez Kolumba Indianami. Izabela usiłowała powstrzymać ten proces zakazując (podobnie jak wcześniej na Wyspach kanaryjskich) zamieniania tubylców w niewolników. Jednak postawa Królów Katolickich niewiele poprawiła los Indian, których Izabela wolała widzieć jako swoich poddanych i wasali niż własność zamorskich plantatorów.

Podstawy prawne podbojów, traktat z Tordesillas

Zobacz więcej w osobnym artykule: Traktat z Tordesillas.
Odkrycia Kolumba i deklaracje Kastylii objęcia nowo odkrytych ziem w posiadanie wywołało ostrą reakcję Portugalczyków. Powołując się na wcześniejsze ustalenia portugalsko-kastylijskie i bulle papieskie król Jan II Doskonały zgłaszał pretensje do wyłącznego prawa Portugalii do nowych ziem na zachodzie. Królowie Katoliccy uzyskali jednak od przychylnego im katalońskiego papieża Aleksandra VI bullę potwierdzającą ich prawa do wszystkich ziem położonych 100 mil na zachód od portugalskich Wysp Zielonego Przylądka (1493). Opór Portugalczyków, którzy mając przewagę na morzu mogli zagrozić kolejnym wyprawom hiszpańskim, zmusił monarchów katolickich do bezpośrednich pertraktacji z Lizboną. Zakończyły się one 7 czerwca 1494 podpisaniem traktatu w Tordesillas, w którym Portugalczycy uzyskali przesunięcie rozgraniczenia wpływów portugalskich od kastylijskich o kolejne 270 mil na zachód. Efektem tego traktatu, zatwierdzonego później przez papieża było późniejsze objęcie nieodkrytej jeszcze wówczas Brazylii przez Portugalię.

Śmierć Izabeli i jej następcy

Śmierć królowej Izabeli na XIX-wiecznym obrazie

Ostatnie lata życia Izabeli nie należały do najszczęśliwszych. Ferdynand mocno zaangażował się w sprawy włoskie, gdzie Aragonia rywalizowała z Francją. W 1497 roku zmarł jedyny syn i następca monarchów katolickich, książę Asturii Jan. Niedługo potem młodziutka wdowa po księciu, Małgorzata Habsburg urodziła martwego syna. Po tych wydarzeniach Izabela nie przestała nosić żałoby i do końca swego życia ubierała się w czerń. Następczynią tronu została zatem, wydana za młodego króla Portugalii – Manuela, najstarsza z córek pary królewskiej – Izabela z Asturii. Rodziło to nadzieję na przyszłą, pełną unię królestw iberyjskich. Tym bardziej, że młoda Izabela urodziła w 1498 syna, Miguela da Paz. Jednak tuż po porodzie córka królowej zmarła. Wkrótce też w Grenadzie zmarł dwuletni wnuk królów katolickich, grzebiąc tym samym nadzieje na unię z Portugalią. Wprawdzie za Manuela wydano jedną z młodszych córek królewskich, Marię, ale nie ona była następna w kolejce do tronu. Nową księżną Asturii została bowiem druga w kolejności córka Izabeli, Joanna. Wydana w 1496 roku za Filipa Pięknego z dynastii Habsburgów Joanna zdradzała oznaki szaleństwa, które prawdopodobnie wraz z imieniem odziedziczyła po swej babce, matce Izabeli Joannie Portugalskiej. Izabela była niechętna swemu zięciowi i swym wychowywanym we Flandrii wnukom, które nie znały nawet hiszpańskiego. Dlatego w swym testamencie zapisała, by po odziedziczeniu przez Joannę Kastylii rządy w kraju nadal sprawował Ferdynand.

Po powstaniu jakie wybuchło w Grenadzie w związku z nieprzestrzeganiem autonomii muzułmanów (1499) Izabela i Ferdynand zdecydowali się na całkowite złamanie warunków kapitulacji Grenady i na wygnanie lub chrystianizację muzułmanów w swych królestwach (1502). Był to spory cios dla dobrze rozwijającej się gospodarki królestw Hiszpanii. Na początku XVI wieku zdrowie Izabeli znacznie podupadło. Królowa zmarła na raka 26 listopada 1504 roku na zamku w Medina del Campo. Została pochowana, zgodnie ze swoim życzeniem w Grenadzie, gdzie jej wnuk Karol I wybudował królewską kaplicę. Spoczywa tam obok swego męża Ferdynanda oraz córki Joanny i jej męża Filipa.