Izabela Textorisová - Polski Serwis Naukowy

Izabela Textorisová (ur. 16 marca 1866 r. w Ratkovej – zm. 12 września 1949 w Krupinie) – słowacka urzędniczka pocztowa, pierwsza kobieta – botanik wśród Słowaków.

Życiorys

Urodziła się w rodzinie skromnego adwokata. Po skończeniu szóstej klasy szkoły podstawowej w 1877 r. przerwała naukę. Dalej kształciła się już tylko jako samouk. Chciała zostać nauczycielką, jednak po krótkim epizodzie pracy w tym zawodzie w miejscowościach Belá i Telgárt uległa namowie rodziców i w 1886 r. zdała w Revucy egzamin na królewskiego, państwowego urzędnika pocztowego. W tym samym roku 6 maja podjęła pracę w nowo utworzonym urzędzie pocztowym w Blatnicy w Turcu, w którym pełniła służbę (później jako kierownik) do 1949 r.

Turiec (węg. Túrótz / Túrócz / Túróc / Turóc, niem. Turz, łac. Thurotzium) - kraina historyczna w środkowej Słowacji, obejmująca Kotlinę Turczańską oraz zbocza otaczających ją pasm górskich aż po ich główne grzbiety.

Botanika (biologia roślin) (gr. botanē = zieleń, owoc, roślina) – dział biologii zajmujący się roślinami. Obejmuje całokształt wiedzy o świecie roślin i związanych z nimi zjawiskach. Szeroki zakres problematyki jest przyczyną wyodrębniania licznych, w różnym stopniu samodzielnych działów, wymagających stosowania swoistych metod i technik badawczych.

W 1981 r. prochy I. Textorisovej zostały przewiezione na Cmentarz Narodowy (słow. Národný cintorín) w Martinie.

Działalność naukowa

Od dzieciństwa interesowała się przyrodą. Podstawy botaniki przekazał jej nauczyciel ze szkoły podstawowej, Václav Vraný. To on namówił młodą botaniczkę, by do tworzenia zielnika zamówiła w drukarni specjalne arkusze z nagłówkiem „Herbarium Textoris”. Do pogłębiania wiedzy w tym zakresie zachęcił Textorisovą słowacki przyrodnik Andrej Kmeť.

Cmentarz Narodowy w Martinie – najstarsza narodowa nekropolia Słowaków. Znajduje się przy ulicy Sklabinskiej i jest miejscem wiecznego spoczynku wielu ważnych postaci słowackiej historii - wśród pochowanych są m.in.:

Kotlina Turczańska (514.64; słow. Turčianska kotlina) – wielka kotlina śródgórska w Centralnych Karpatach Zachodnich, jedna z najwyraźniejszych i najlepiej wykształconych kotlin na terenie Słowacji. Od północy ogranicza ją tzw. krywańska część Małej Fatry, od wschodu – Wielka Fatra, od południa – Góry Krzemnickie, od południowego zachodu grupa górska Żaru, a od zachodu – tzw. luczańska część Małej Fatry.

Zajmowała się głównie florą Turca i otaczających ją gór: Małej i Wielkiej Fatry. Ustaliła jako pierwsza ponad 100 gatunków roślin, występujących w Kotlinie Turczańskiej. Podczas systematycznego studiowania flory Dolin Blatnickiej i Gaderskiej w Wielkiej Fatrze podała szereg gatunków roślin dotychczas stamtąd niewymienianych, jak wawrzynek główkowy, cyklamen fatrzański czy szarotka alpejska. Podczas swej pracy używała jedynie lupy oraz kilku czeskich, węgierskich i niemieckich dzieł botanicznych. Swoje prace publikowała w kilku fachowych czasopismach, w większości jednak pod pseudonimem.

Blatnica (w latach 1927–1946 Turčianska Blatnica) – gmina wiejska na Słowacji, w powiecie Martin, w kraju żylińskim. Miejscowość leży u podnóża Wielkiej Fatry, u wylotu Doliny Gaderskiej (Gaderská dolina). Jest uznawana za najstarszą miejscowość rejonu Turiec.

Słowacja, Republika Słowacka () – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Graniczy z Austrią (127 km), Polską (597 km), Czechami (240 km), Ukrainą (98 km) oraz Węgrami (678 km). Łączna długość granicy lądowej wynosi 1740 km. Do 1993 wchodziła w skład Czechosłowacji. Od maja 2004 kraj należy do Unii Europejskiej, a od 1 stycznia 2009 – do strefy euro. Stolicą państwa jest Bratysława, położona nad Dunajem przy granicy z Austrią i Węgrami.

Z domu rodzinnego oprócz języka słowackiego wyniosła również znajomość języków węgierskiego i niemieckiego. Jako samouk poznała język rosyjski tak dobrze, że w oryginale przeczytała m. in. całą twórczość swego ulubionego pisarza - Lermontowa. Poznała język łaciński, a także podstawy angielskiego i francuskiego. Umożliwiło jej to wymianę korespondencji z wieloma europejskimi botanikami. Wśród nich byli m. in. wybitni botanicy węgierscy: Vincent Borbás, Sándor Jávorek, Árpád Degen i Antal Margittai. Z pozostawionego przez nią obszernego zielnika, znajdującego się obecnie w Katedrze Botaniki Wydziału Przyrodniczego Uniwersytetu Komenskiego w Bratysławie, do dziś korzystają studenci i naukowcy.

Wielka Fatra (514.85; słow. Veľká Fatra) – pasmo górskie w Karpatach Zachodnich (Słowacja). Leży między Małą Fatrą a Tatrami Niżnymi. Długość pasma wynosi około 40 km. Znajdują się tam liczne lasy, łąki i pastwiska wykorzystywane do wypasu owiec.

Wawrzynek główkowy, wawrzynek główkowaty (Daphne cneorum L.) – gatunek krzewu należący do rodziny wawrzynkowatych. Występuje dziko w południowej i środkowej Europie. W Polsce (gdzie osiąga północno-zachodnią granicę zasięgu) znaleźć go można na Wyżynie Lubelskiej, Wyżynie Sandomierskiej i w Kotlinie Sandomierskiej.

Pmięć I. Textorisovej

Znany węgierski botanik – systematyk, Antal Margittai, uwiecznił I. Textorisovą, nazywając nowy gatunek ostu, który odkryła ona w 1893 r. w masywie Tlstej w Wielkiej Fatrze, nazwą Carduus textorisianus Marg. Nazwiskiem I. Textorisovej nazwano także jedną z jaskiń w masywie Tlstej.

Tlstá (1414 m n.p.m.) – jeden z wyższych i najbardziej charakterystycznych szczytów w grupie górskiej Wielkiej Fatry w Karpatach Zachodnich na Słowacji.

Szarotka alpejska (Leontopodium alpinum) – gatunek rośliny należący do rodziny astrowatych (Asteraceae). Występuje w górach Europy. Jedyne naturalne stanowiska w Polsce znajdują się w Tatrach.

Z okazji 100 rocznicy urodzin Textorisovej 6 marca 1966 r. odsłonięto w Blatnicy poświęconą jej tablicę, której autorem jest artysta rzeźbiarz Fraňo Štefunko. W 1987 r. otwarto w tej miejscowości skromną izbę pamięci I. Textorisovej.

3 maja 1996 r. z okazji 110 rocznicy otwarcia poczty w Blatnicy i 130 rocznicy urodzin Textorisovej Poczta Słowacka wprowadziła do obiegu dwa znaczki pocztowe o nominałach po 8 Sk w postaci dwuznaczkowej całostki. Na jednym z nich jest podobizna botaniczki, na drugim - przedstawienie odkrytego przez nią gatunku ostu Carduus textorisianus Marg.

Jaskinia Izabeli Textorisovej (słow. Jaskyňa Izabely Textorisovej, czasem też: Textorisová jaskyňa lub Havranová) – jaskinia krasowa w zachodniej części grupy górskiej Wielkiej Fatry w Słowacji. Całkowita długość korytarzy jaskini wynosi 134 m. Nazwa jaskini została nadana na cześć związanej z Turcem i Wielką Fatrą słowackiej botaniczki Izabeli Textorisovej.

Nazwisko Textorisovej upamiętniono również w nazwie planetoidy 30252 Textorisová (2000 HE24), odkrytej 30 kwietnia 2000 r. przez słowackiego astronoma P. Kušniráka.

Bibliografia

Runkovič Gejza: Prvá slovenská botanička na poštovej známke, w: "Tatry", R. XXXV, č.4/1996 (júl - august), s. 10;