Izba Lordów - Polski Serwis Naukowy

Pałac Westminsterski, siedziba Izby Lordów

Izba Lordów (ang. House of Lords) – izba wyższa dwuizbowego parlamentu brytyjskiego, który oprócz tego składa się też z Izby Gmin i Suwerena (panującej rodziny królewskiej). Nie jest to ciało wybieralne, lecz jego skład i struktura jest uwarunkowana wielowiekową tradycją.

Parowie dożywotni (ang. life peers) – jedna z trzech głównych, obok parów dziedzicznych i lordów duchownych, grupa członków Izby Lordów – izby wyższej Parlamentu Wielkiej Brytanii. Lordowie dożywotni to osoby, których nobilitację przeprowadzono specjalnie w celu umożliwienia im zasiadania w Izbie, zaś ich tytuły szlacheckie wygasają z chwilą ich śmierci i nie są dziedziczne.

Pałac Westminsterski (ang. Palace of Westminster) – miejsce posiedzeń obu izb Parlamentu Zjednoczonego Królestwa (Izby Lordów i Izby Gmin). Pałac znajduje się w Londynie, w dzielnicy City of Westminster, na lewym brzegu rzeki Tamizy.

Pełna, oficjalna nazwa Izby Lordów to: The Right Honourable the Lords Spiritual and Temporal of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland in Parliament assembled. Izba Lordów, podobnie jak Izba Gmin spotyka się w Pałacu Westminsterskim. Jej obrady plenarne odbywają się w tzw. czerwonej sali (obrady Izby Gmin odbywają się w sali zielonej).

Anglikanizm – odłam chrześcijaństwa (podobny do protestantyzmu i częściowo do niego należący), który powstał w Anglii w XVI wieku. Anglikanizm w części wywodzi się z tradycji protestanckiej, jednak w dużym stopniu zachował teologiczną więź z katolicyzmem.

Ustawa – akt prawny o charakterze powszechnie obowiązującym, najczęściej obecnie uchwalany przez parlament (w niektórych państwach zatwierdzany później przez organ władzy wykonawczej). W porządkach prawnych różnych państw występują ustawy: zasadnicze (konstytucje), organiczne i zwykłe.

Skład i funkcje

Aktualnie Izba Lordów składa się z 743 parów duchownych i świeckich, potocznie zwanych lordami.

Lordowie duchowni (ang. Lords Spiritual) to najwyżsi hierarchowie Kościoła anglikańskiego, którzy zasiadają w Izbie tak długo, jak długo sprawują swoje funkcje kościelne (wiryliści). Obecnie zasiada w Izbie 26 lordów duchownych.

Lordowie świeccy (ang. Lords Temporal) pełnią swoją funkcję dożywotnio, chyba że Izba odbierze im tytuł lordowski. W grupie lordów świeckich wyróżnia się:

Suzeren (ang. sovereign, suweren(ny) i fr. souverain najwyższy) – monarcha, panujący - w systemie feudalnym – pan swoich wasali, jednocześnie suweren może być wasalem suwerena seniora, osoby stojącej wyżej w drabinie zależności. Suweren zapewniał swoim wasalom ochronę w zamian za hołd i służbę wojskową. Wasale dostawali w użytkowanie lenno (feudum), które z kolei przekazywali swoim wasalom. Najwyższy senior, który nie jest niczyim wasalem, nazywany jest suzerenem.

Weto (także veto, z łac. veto – nie pozwalam) – prawo wyrażenia sprzeciwu wobec dowolnej decyzji, przyznawane na przestrzeni dziejów rozmaitym organom władzy, pozwalające na odrzucenie w całości (tzw. weto absolutne), lub wstrzymanie (tzw. weto zawieszające) jakiegoś aktu prawnego.

92 parów dziedzicznych (ang. hereditary peers), z których 90 jest obecnie wyłanianych w procedurze określonej przez House of Lords Act 1999 i wydane na tej podstawie akty wykonawcze, natomiast dwóch lordów zasiada z racji piastowania dziedzicznych urzędów królewskich związanych z funkcjonowaniem Parlamentu Zjednoczonego Królestwa: Lorda Wielkiego Szambelana, będącego reprezentantem suwerena w Izbie Lordów, oraz Lorda Marszałka, odpowiedzialnego za ceremonie, w szczególności koronację oraz otwarcie Parlamentu

618 parów dożywotnich (ang. life peers), powołani przez monarchę na wniosek premiera w oparciu o Life Peerages Act 1958, zazwyczaj spośród zaufanych polityków danej partii, ale także osób wyróżniających się w życiu publicznym bez określonej przynależności partyjnej, jak również byłych premierów i speakerów Izby Gmin.

Izba Lordów pełni obecnie rolę ciała opiniującego ustawy uchwalane przez Izbę Gmin (bez prawa weta ostatecznego). W 2009 r. najwyższe funkcje sądowe zostały przeniesione do nowo utworzonego Sądu Najwyższego. Oprócz tego w ramach Izby Lordów działa wiele komisji specjalnych, które mimo że nie posiadają formalnego prawa do podejmowania decyzji, mają znaczny wpływ na życie polityczne w Wielkiej Brytanii.

Parlament Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej jest najwyższym prawodawczym organem w Zjednoczonym Królestwie oraz brytyjskich terytoriach zamorskich. Na jego czele stoi monarcha brytyjski, obecnie królowa Elżbieta II.

Wirylista (łac. virilis) – osoba piastująca pewną funkcję z racji piastowanej przez siebie innej funkcji; na przykład w monarchii członek izby wyższej parlamentu, zasiadający w niej z racji piastowanej przez siebie funkcji lub urzędu, a nie wybierany w wyborach; do Sejmu Krajowego w autonomii galicyjskiej jako wiryliści wchodzili rektorzy uniwersytetów w Krakowie i Lwowie.

Kompetencje ustawodawcze Izby Lordów są niewielkie i ograniczają się do prawa zgłaszania projektów ustaw do Izby Gmin oraz czasowego wstrzymywania uchwalania ustaw w drodze weta zawieszającego na okres nie dłuższy niż dwie sesje (jeden rok).

Krótki rys historyczny

Izba Lordów powstała w XIV wieku i istnieje niezmiennie, z jedną krótką przerwą, aż do dzisiaj. Izba ta została zlikwidowana w 1649 r. przez rewolucyjny rząd Oliviera Cromwella i została ponownie przywrócona w roku 1657. Przez większość swojej historii Izba Lordów posiadała znacznie więcej władzy od Izby Gmin. Dopiero w XIX wieku jej kolejne kompetencje były stopniowo przekazywane Izbie Gmin. W 1911 r. uchwalono Parliament Act, który ostatecznie oddał niemal całą władzę ustawodawczą oraz prawo do powoływania i usuwania rządu Izbie Gmin, pozostawiając Izbie Lordów tylko prawo do rocznego weta ustaw i część funkcji kontrolnych oraz sądowniczych. Po dojściu do władzy Tony'ego Blaira rząd, zgodnie z obietnicami wyborczymi, dążył do zmian w Izbie Lordów. Uchwalono wówczas House of Lords Act z roku 1999, który o niemal połowę zmniejszył liczbę lordów dziedzicznych.

Parowie dziedziczni (hereditary peers) – grupa członków Izby Lordów, izby wyższej brytyjskiego parlamentu, posiadających dziedziczne tytuły szlacheckie. Do roku 1999 miejsce w Izbie było przez nich dziedziczone wraz z tytułem, zaś grupa ta liczyła ponad 700 osób. Ustawa o Izbie Lordów (House of Lords Act) z 1999 roku znacznie ograniczyła ich liczebność i zmieniła zasady nabywania przez nich członkostwa w Izbie. Zmiana ta była częścią programu wyborczego rządzącej od 1997 Partii Pracy, która obiecała gruntowną reformę izby wyższej.

Izba Gmin – izba niższa dwuizbowego parlamentu brytyjskiego, odgrywa jednak rolę nadrzędną wobec Izby Lordów. W obecnej kadencji (2005-2010) w jej skład wchodzi 646 deputowanych (MPs od angielskiego Member of Parliament - "członek parlamentu"), wybieranych przez całość obywateli Zjednoczonego Królestwa w powszechnych, czteroprzymiotnikowych wyborach. Począwszy od następnej kadencji, której rozpoczęcie planowane jest na połowę maja 2010, liczba członków Izby wzrośnie do 650.

Przypisy

Skład Izby Lordów według kategorii (EN)
Tekst aktu (ang.)
Tekst aktu (ang.)
Zbigniew Wójcik: Historia Powszechna XVI-XVII wieku. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, s. 439,444. ISBN 83-01-08912-1.