Wzrost populacji Izraela w latach 1949-2010

 Osobny artykuł: Demografia Izraela.

Izrael został założony jako ojczyzna dla żydowskiego narodu i często mówi się o nim jako o państwie żydowskim. Wszyscy Żydzi z całego świata mają tzw. prawo powrotu do swojej ojczyzny i gwarancję uzyskania izraelskiego obywatelstwa. 75,5% populacji państwa jest Żydami, z których 68% urodziło się już w Izraelu. Imigranci w 22% pochodzą z Europy i Ameryki, a w 10% z Azji i Afryki (wliczając w to świat arabski). Według opinii międzynarodowej mieszkający w Izraelu Żydzi uchodzą za społeczność jednorodną – w rzeczywistości jednak w społeczeństwie występują głębokie podziały, a ich głównym źródłem są różnorodnego rodzaju schizmy. Głęboki konflikt istnieje pomiędzy osobami świeckimi a religijnymi, zwolennikami pokojowego rozwiązania konfliktu na Bliskim Wschodzie (tzw. "gołębie") a zwolennikami wojny ("jastrzębie"), Żydami pochodzącymi z Bliskiego Wschodu i Europy.

Największą i najbardziej wpływową grupą Żydów są Aszkenazyjczycy – pochodzą oni z Europy Środkowej i Wschodniej, ale są wśród nich także imigranci z Ameryki Północnej, Australii i Afryki Północnej. Niektórzy z członków tej społeczności posługuje się językiem jidysz, który stanowi mieszaninę języków hebrajskiego, słowiańskich ze średniowiecznym dialektem niemieckim zapisywaną alfabetem hebrajskim. To właśnie Aszkenazyjczycy przyczynili się do powstania państwa żydowskiego, a później zorganizowali masową imigrację Żydów z całego świata. Drugą najliczniejszą grupę stanowią Sefardyjczycy – potomkowie Żydów wygnanych z Hiszpanii i Portugalii w XV wieku. Niektórzy z członków tej społeczności posługują się językiem ladino, który stanowi mieszaninę języka hebrajskiego z hiszpańskim. Mniejszą grupę Żydów stanowią Mizrachim – pochodzą z państw arabskich w Afryce Północnej, Bliskiego Wschodu i Azji Środkowej. Felaszowie to tzw. Czarni Żydzi pochodzący z Etiopii. Władze Izraela przez wiele lat odnosiły się do nich ze sceptycyzmem i odmawiały przyznania im obywatelstwa izraelskiego.

Obok Żydów w Izraelu żyją Arabowie. Ponad 80% Arabów stanowią sunnici, pozostali to chrześcijanie i druzowie. Sprawa pochodzenia Palestyńczyków wywołuje wiele kontrowersji, stąd bierze się także "problem palestyński". Powszechnie uważa się, że Palestyńczycy wywodzą się od Arabów, którzy najechali na Palestynę w VII wieku. Dodatkowo, wielu Palestyńczyków to Arabowie, którzy przyjechali do Izraela z sąsiednich krajów w celach zarobkowych. Natomiast sami Palestyńczycy uważają, że są potomkami pierwotnych mieszkańców Kanaanu. Prawie 10% izraelskich Arabów stanowią Beduini – plemiona pasterzy-koczowników, którzy zamieszkują głównie na pustyni Negew. Zupełnie osobnymi grupami są Druzowie, Samarytanie i Czerkiesi.

W 2008 populacja Izraela wynosiła 7 356 100. Według danych statystycznych 91,7% populacji zamieszkuje w obszarach miejskich. Gęstość zaludnienia wynosi 351 osób/km². Dla celów statystycznych w Izraelu wydzielono trzy obszary metropolitalne: Tel Awiw i Gusz Dan (populacja 3 150 000), Hajfa i Krayot (populacja 1 039 000) oraz Be'er Szewa (populacja 531 000). Największym miastem Izraela, pod względem populacji i powierzchni, jest Jerozolima (populacja 756 888 na obszarze 125,2 km²). Następnymi największymi miastami Izraela są kolejno: Tel Awiw (populacja 392 000), Hajfa (populacja 265 100) i Riszon le-Cijjon (populacja 225 800).

Na terytorium spornym na Zachodnim Brzegu, pod administracją izraelską pozostaje wiele żydowskich osiedli, takich jak Ma'ale Adummim i Ariel (powstały one na terytoriach okupowanych przez Izrael po 1967). W powstałym w ten sposób Dystrykcie Judei i Samarii żyje ponad 260 tys. Izraelczyków. Wschodnia Jerozolima jest uznawana przez Izrael za nierozerwalną część aglomeracji miejskiej Jerozolimy i według izraelskiego prawa od 1967 pozostaje pod izraelską jurysdykcją. Jest to jednak terytorium sporne, ponieważ władze palestyńskie planują utworzenie we Wschodniej Jerozolimie stolicy własnego państwa. Obecnie we Wschodniej Jerozolimie żyje około 250 tys. Izraelczyków. Również Wzgórza Golan pozostają terytorium spornym. Izrael od 1982 uznaje je jako terytorium własnego państwa, jednak Syria nieustannie domaga się ich zwrotu. Obecnie na Wzgórzach Golan żyje około 18 tys. Izraelczyków. Do czasu ewakuacji w 2005 w Strefie Gazy żyło 7,8 tys. Izraelczyków.

W Izraelu obowiązuje pisownia nazw w języku hebrajskim, arabskim i angielskim

Izrael ma dwa języki urzędowe: hebrajski i arabski. Hebrajski jest głównym językiem państwowym, używanym przez większość populacji. Językiem arabskim posługuje się arabska mniejszość narodowa oraz Żydzi, którzy wyemigrowali z arabskich państw. Większość Izraelczyków płynnie posługuje się językiem angielskim. Znajomość angielskiego jest wymagana przez szkoły, także wiele programów telewizyjnych jest angielskojęzycznych. Izrael jest krajem imigrantów, z tego powodu na jego ulicach można usłyszeć wiele różnych języków z całego świata. Duży napływ imigrantów z dawnego ZSRR i Etiopii uczynił rosyjski i amharski powszechnie używanymi językami w Izraelu. Imigracja rosyjskich Żydów w latach 1990–1994 powiększyła populację Izraela o 12%. W ostatniej dekadzie liczni imigranci napłynęli do Izraela z takich państw jak: Rumunia, Tajlandia, Chiny, kilku państw Afryki i Ameryki Północnej. Natomiast emigracja z Izraela (yerida) kieruje się głównie do Stanów Zjednoczonych i Kanady.

Wielkość emigracji jest nieznaczna, jednak izraelski rząd postrzega ją jako główne zagrożenie dla przyszłości państwa.

Religia

Ściana Płaczu i Kopuła na Skale w Jerozolimie

Izrael jest państwem wyznaniowym, religią państwową jest judaizm. Przestrzega się ściśle biblijnych i talmudycznych praw i przepisów pokarmowych w wojsku i instytucjach państwowych, cywilne prawa osobiste (małżeństwo, rozwód) podlegają wyłącznie jurysdykcji sądów rabinackich i stosują się do żydowskiej tradycji. Nieżydzi podlegają odrębnym sądom religijnym. Nie można zawierać ślubów cywilnych. W szkołach państwowych naucza się religii.

Izrael jest kolebką dwóch spośród trzech największych monoteistycznych religii świata. Żaden inny kraj nie odgrywa tak ważnej roli w życiu religijnym tak wielkich mas ludzi na całym świecie. Ziemia Święta jest centrum życia duchowego judaizmu, to tutaj narodziło się chrześcijaństwo, a muzułmanie czczą Jerozolimę jako trzecie ze świętych miejsc islamu. Izrael jest także światowym centrum bahaizmu.

Wyznaniem dominującym w Izraelu jest judaizm. Istnieje jednak duże zróżnicowanie religijne izraelskich żydów: 55% przestrzega tradycji, 20% jest świeckich, 17% jest ortodoksyjnych i 8% ultraortodoksyjnych. Judaizm wymienia cztery święte miasta: Jerozolimę ze Ścianą Płaczu i Wzgórzem Świątynnym, Hebron z Grobowcem Patriarchów, Tyberiadę z grobowcami słynnych rabinów oraz Safed, będący centrum żydowskiego mistycyzmu koncentrującego się wokół kabały.

W Izraelu zamieszkuje największa na świecie społeczność Karaimów. Jest to odłam judaizmu, który odrzuca tradycję rabinacką i nie zezwala na małżeństwa mieszane. Odrębną niewielką grupą wyznaniową są Żydzi Mesjanistyczni, którzy uznają Jezusa Chrystusa jako Mesjasza, jednak liczne teksty Pisma Świętego interpretują zgodnie z wykładnią judaistyczną.

Kopuła na Skale w Jerozolimie

Statystyki podają, że 16,2% populacji stanowią muzułmanie. Arabscy obywatele Izraela stanowią 19,8% populacji państwa, i 82,6% izraelskich Arabów jest muzułmanami. Pozostali Arabowie to: w 8,8% chrześcijanie i 8,4% druzowie.

Dla muzułmanów tradycyjnie Wzgórze Świątynne w Jerozolimie jest trzecim najświętszym miejscem islamu, po Mekce i Medynie. Wynika to z faktu, że muzułmanie wierzą, że Mahomet odbył Miradż – "nocną podróż" na cudownym wierzchowcu Al-Burāq z Mekki do Najdalszego Meczetu znajdującego się w Jerozolimie (Al-Masğid al-Aqsà). W Jerozolimie Mahomet miał dostąpić wniebowstąpienia w towarzystwie archanioła Dżibrila ze skały, na której dziś znajduje się Kopuła na Skale. Obecnie te dwie budowle wznoszące się na Wzgórzu Świątynnym są szczególnie ważnymi miejscami dla wszystkich muzułmanów na całym świecie. Ciekawostką jest jednak fakt, że muzułmanie w Jerozolimie modlą się w kierunku Mekki, która jest dla nich najważniejszym miejscem religijnym.

W Izraelu zamieszkuje największa na świecie społeczność Samarytan, którzy mówią po arabsku, ale modlą się po hebrajsku. Dla Samarytan Wzgórze Świątynne w Jerozolimie ustępuje pod względem ważności górze Gerizim położonej w pobliżu miasta Nablus. Wierzą oni, że to właśnie na tej górze Abraham ofiarował swojego syna.

Bazylika Grobu Świętego w Jerozolimie

Odrębną grupą wyznaniową są Druzowie, którzy są zwyczajowo utożsamiani z religią muzułmańską. Zamieszkują oni w kilku wioskach w Galilei, na wzgórzach Karmelu i Wzgórzach Golan. Druzowie nigdy nie mieli własnej ojczyzny, dlatego zachowują lojalność wobec Izraela.

Chrześcijanie stanowią 2,1% populacji Izraela i składają się zarówno z chrześcijańskich Arabów, jak i mesjańskich Żydów. Pozostali to przede wszystkim Ormianie, duchowni z innych krajów, mnisi, zakonnice i osoby pracujące w organizacjach chrześcijańskich.

Gwiazda oznaczająca miejsce narodzenia Jezusa Chrystusa w Bazylice Narodzenia Pańskiego w Betlejem

Dla Izraela nie mają żadnego znaczenia relacje występujące na świecie pomiędzy poszczególnymi kościołami chrześcijańskimi. Największą rolę w Ziemi Świętej odgrywa Grecki Kościół prawosławny. Społeczność tej grupy wyznaniowej posługuje się językiem arabskim, jednak duchowieństwo mówi po grecku. Do Kościoła prawosławnego należy ponad połowa Bazyliki Grobu Świętego w Jerozolimie i duża część Bazyliki Narodzenia Pańskiego w Betlejem. Patriarchat prawosławny w Jerozolimie jest jedynym kościołem autonomicznym w Izraelu, a patriarchowie tego kościoła stoją najwyżej w hierarchii duchowieństwa chrześcijańskiego.

Rosyjski Kościół Prawosławny ma dwie swoje placówki w Jerozolimie: jedna reprezentuje patriarchat moskiewski, a druga Rosyjską Cerkiew za Granicą. Posiada ona katedrę w Jerozolimie oraz cerkwie w Jaffie, Nazarecie, Tyberiadzie i Hajfie. Również rumuński patriarchat Kościoła prawosławnego ma swoją nieliczną reprezentację w Jerozolimie.

Apostolski Kościół Ormiański posiada w Izraelu bardzo mocną pozycję. Ormianie (około 2,5 tys. osób) zamieszkują w Dzielnicy Ormiańskiej w Jerozolimie, a ormiańskiemu patriarsze Jerozolimy podlega część bazyliki Grobu Pańskiego i Narodzenia Pańskiego.

Światowe Centrum Bahaizmu w Hajfie

Syryjski Kościół Ortodoksyjny ma swoje biskupstwo w Jerozolimie od 1140, a biskup rezyduje w klasztorze św. Marka. Koptowie posiadają własny klasztor i korzystają z odrębnych kaplic w bazylikach Grobu Pańskiego i Narodzenia Pańskiego. Kościół etiopski posiada niewielki klasztor na dachu bazyliki Grobu Pańskiego oraz klasztor z kościołem w Jerozolimie. Kościół unicki nie ma żadnych praw własności do najważniejszych świętych miejsc.

Kościół rzymskokatolicki posiada 17% ogółu świętych miejsc chrześcijaństwa w Jerozolimie. W skład społeczności katolickiej w Izraelu wchodzi ponad 45 zakonów i zgromadzeń zajmujących kilkaset domów klasztornych. Większość praw wykonywania praktyk religijnych spoczywa w rękach franciszkanów.

Kościół luterański prowadzi w Izraelu kilka instytucji religijnych, w tym Szwedzki Instytut Teologiczny i Fińską Szkołę Misyjną w Jerozolimie, szwedzką szkołę i szpital w Betlejem oraz kościoły skandynawskich marynarzy w Hajfie i Aszdod. Kościół anglikański odprawia czasami nabożeństwa w bazylice Grobu Świętego. Inne grupy protestanckie, takie jak prezbiterianie, baptyści, zielonoświątkowcy, adwentyści i kwakrzy odgrywają mniejszą rolę. Świadkowie Jehowy składają sie z ponad 1300 aktywnych członków. Wyznanie to w Izrealu posiada 20 zborów hebrajskojęzycznych, arabskojęzycznych i rosyjskojęzycznych.

W Hajfie znajduje się Światowe Centrum Bahaizmu, a w pobliskiej Akce jest pochowany Bahá'u'lláh. Jego grób jest celem licznych pielgrzymek.

W Izraelu są także obecni członkowie wielu innych grup religijnych, w tym buddyści i hinduiści, jednak w niewielkiej ilości.

Kultura

Purimowi przebierańcy na ulicy Jerozolimy

 Osobny artykuł: Kultura Izraela.

Bogactwo kulturowe Izraela wynika z różnorodności populacji: pochodzący z całego świata Żydzi przywieźli z sobą tradycje kultury i religii wielu narodów, tworząc z nimi tygiel żydowskich zwyczajów i wierzeń. Izrael jest jedynym krajem na świecie, w którym życie biegnie według kalendarza żydowskiego. Dniami wolnymi od pracy są święta państwowe, święta religijne oraz tradycyjny szabat (sobota).

Targi książki hebrajskiej w Jerozolimie – 2005

Literatura jest w Izraelu bardzo popularna – połowa dorosłych mieszkańców czyta przynajmniej jedną książkę miesięcznie. Izraelska literatura składa się w większości z poezji i prozy pisanej w języku hebrajskim, który przeżył swoje odrodzenie w połowie XIX wieku. Mniejsza część literatury jest wydawana w językach arabskim i angielskim. Na mocy przepisów prawnych, dwie kopie każdej wydanej w Izraelu książki muszą być przekazywane do Narodowej Biblioteki Żydowskiej na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie. W 2001 poprawiono przepisy, rozszerzając obowiązek o nagrania audio, video i inne nowoczesne media. W 2006 85% z 8 tys. książek przekazanych do biblioteki było napisanych w języku hebrajskim.

Izraelskim laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1966 był prozaik Samuel Agnon (1887-1970). Współcześnie najczęściej tłumaczonym pisarzem izraelskim jest Amos Oz, z którym rywalizuje Dawid Grossman.

W czerwcu każdego roku odbywają się targi: Tydzień Książki Hebrajskiej (hebr. שבוע הספר העברי), na których są prezentowane książki i czasopisma żydowskie z całego świata. Podczas targów przyznawane jest najwyższe izraelskie wyróżnienie literackie: Nagroda Sapira. W 1966 Samuel Agnon otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury.

Batsheva Dance Company w Tel Awiwie

Izraelska muzyka zawiera w sobie wpływy z całego świata. Na scenie muzycznej można usłyszeć muzykę jemeńską, chasydzką, arabską, grecką, jazz i pop-rock. Tradycyjne pieśni pionierów, tworzone i śpiewane podczas budowania państwa, są znane jako "Pieśni Ziemi Izraela". Znaną na całym świecie jest Izraelska Orkiestra Filharmoniczna (hebr. התזמורת הפילהרמונית הישראלית, ha-Tizmoret ha-Filharmonit ha-Yisre'elit), która działa już od siedemdziesięciu lat i daje ponad dwieście koncertów rocznie. Z Izraela wywodzi się także wielu muzyków, którzy osiągnęli międzynarodową popularność. Wśród urodzonych w Izraelu muzyków znajdują się Itzhak Perlman i Pinchas Zukerman. Głównymi salami koncertowymi są Mann Auditorium w Rel Awiwie i Binyanei Ha'Umah w Jerozolimie.

Izraelska muzyka pop zaistniała na scenie międzynarodowej pod koniec lat 80., kiedy to Ofra Haza nagrała utwór "Im Nin' Alu" (album "Yemenite Songs"). Od 1973 Izrael niemal corocznie brał udział w Konkursie Piosenki Eurowizji, trzy razy zwyciężając i dwa razy będąc gospodarzem konkursu. W 1998 zwycięzczynią tego konkursu była Dana International, transseksualna gwiazda disco z Tel Awiwu. Od 1987, każdego roku latem, jest organizowany w Ejlacie międzynarodowy festiwal muzyczny Red Sea Jazz Festival.

Podtrzymując silne tradycje sceny teatralnej jidysz w Europie Wschodniej, Izrael utrzymuje w dobrym stanie liczne teatry. Najstarszym izraelskim teatrem jest założony w 1918 w Tel Awiwie Teatr Habima.

Jedną z najważniejszych placówek kulturalnych Izraela jest Muzeum Izraela, które jest siedzibą Sanktuarium Zwojów oraz dużej kolekcji judaików i europejskiej sztuki. Państwowe muzeum Holocaustu Yad Vashem mieści największe na świecie archiwum o Holocauście. Muzeum Diaspory jest interaktywnym muzeum poświęconym historii gmin żydowskich na całym świecie. Poza głównymi muzeami, w wielu miastach i osiedlach znajdują się galerie sztuki. Mishkan Le'Omanut w kibucu Ein Harod Meuhad jest największą galerią sztuki na północy kraju.

Znacząca społeczność arabska odcisnęła swój ślad w izraelskiej architekturze, muzyce i kuchni.

Sport

Narodowy stadion Ramat Gan Stadium

 Osobny artykuł: Sport żydowski i izraelski.

Sport i sprawność fizyczna zawsze odgrywały duże znaczenie w żydowskiej kulturze. Sprawność lekkoatletyczna, która była ceniona przez starożytnych Greków, dotarła do Żydów jako jedna z wartości epoki hellenistycznej. Słynny rabin Mojżesz Majmonides, który był również lekarzem, podkreślał znaczenie aktywności fizycznej i utrzymywania dobrej sylwetki. Poglądy te spotkały się w XIX wieku z ideami syjonistycznego lidera Max Nordau, który rozpoczął kampanię propagowania kultury fizycznej. Na początku XX wieku naczelny rabin Palestyny Abraham Kook powiedział, że ciało służy duszy, a jedynie zdrowe ciało może zapewnić zdrową duszę.

Olimpiada machabejska jest najważniejszą olimpiadą sportową żydowskich sportowców. Organizowana jest począwszy od 1932 co cztery lata. Najpopularniejszymi sportami widowiskowymi w Izraelu są piłka nożna i koszykówka. W 1964 reprezentacja Izraela w piłce nożnej odniosła zwycięstwo w pucharze Azji.

W latach 70. XX wieku Izrael został wykluczony z igrzysk azjatyckich na skutek nacisków na organizatorów ze strony arabskich państw Środkowego Wschodu. Wykluczenie doprowadziło Izrael do podjęcia decyzji o zaprzestaniu udziału w azjatyckich rozgrywkach i przystąpienia do rozgrywek w Europie. W 1994 UEFA zgodziła się uznać Izrael i wszystkie izraelskie organizacje sportowe jako biorące udział w rozgrywkach europejskich. Ligat ha'Al jest I ligą izraelskiej piłki nożnej, a Ligat HaAl jest I ligą izraelskiej koszykówki. Maccabi Tel Aviv B.C. pięciokrotnie wygrał europejskie mistrzostwa w koszykówce.

W Be'er Szewie znajduje się siedziba państwowego ośrodka szachów, z którego wywodzi się wielu szachowych mistrzów pochodzących z dawnego Związku Radzieckiego. Naukę gry w szachy w tym mieście rozpoczyna się już w przedszkolach. W 2007 Boris Gelfand zajął drugie miejsce w mistrzostwach świata w szachach.

Do chwili obecnej Izraelczycy zdobyli siedem medali olimpijskich, w tym jeden złoty w windsurfingu na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 2004. Izraelczycy zdobyli także 100 złotych medali na igrzyskach paraolimpijskich. W 1968 Izrael był gospodarzem paraolimpiady.

Zobacz też

Przypisy