Józef Michał Bazewicz - Polski Serwis Naukowy

Józef Michał Bazewicz (ur. 1867 - zm. 5 czerwca 1929 w Warszawie) - kartograf, publicysta, popularna postać Warszawy.

W każdej miejscowości znajduje się galeria popularnych postaci, które przechodzą przez życie miasta, giną w pamięci ludzkiej wraz ze schodzącym do grobu pokoleniem. Rzadko trafiają do historii – mimo że są z nią ściśle związani. Pamięć o nich trwa krótko, najwyżej wspomina o nich pokolenie wnuków i czasami tylko, ale to bardzo rzadko, utrwalają się w legendzie. Jak każde miasto i stolica Warszawa miała taką galerię postaci w okresie międzywojennym. Pragnę wydobyć z mroku zapomnienia znanego w latach 20. XX wieku kartografa-nakładcę, geografa, właściciela księgarni i wydawnictwa – Józefa Michała Bazewicza. Któż nie znał Bazewicza w Warszawie w latach dwudziestych! Nie każdy może wiedział o tym, że był kartografem. Ale zacznijmy historię o tej postaci od roku 1867.

Don Kichote z La Manchy (pełny tytuł: Przemyślny szlachcic Don Kichote z Manchy; hiszp. El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha) – powieść Miguela de Cervantesa. Pierwsza część utworu została opublikowana w 1605, natomiast druga – w 1615 roku. Powieść opowiada o losach szlachcica, który wpada w obłęd pod wpływem romansów rycerskich i wyrusza w świat jako błędny rycerz, niesiony nieodłączną szczytną chęcią pomagania ludziom i bronienia najsłabszych.

Mała Ziemiańska - znana warszawska kawiarnia okresu dwudziestolecia międzywojennego. Założona w 1918 r., mieściła się przy ul. Mazowieckiej 12. Z czasem otworzono kilka filii kawiarni na terenie Warszawy. Kawiarnia, nazwę zawdzięcza swojemu sąsiedztwu z Towarzystwem Kredytowym Ziemskim. Określenie "mała" wiązało się z początkowo niewielkim rozmiarem lokalu. Wnętrze jest pokryte polichromią autorstwa Wacława Borowskiego.

Właśnie wtedy J. M. Bazewicz urodził się w odległej od stolicy wsi Uliszki, na kresach wschodnich w powiecie trockim. Wieś włościańska – według spisu z roku 1865 było 12 domów, 126 mieszkańców. O rodzicach Bazewicza nie wiadomo nic. Znani są jedynie z imienia i nazwiska – Romuald i Albertyna Beręsowicz. Szkołę średnią ukończył w Prusach i przybył do Warszawy około 1885 roku. Początkowo pracował jako urzędnik na poczcie głównej w Warszawie. Tam poznał Wandę Weronikę, córkę urzędnika poczty Antoniego Bobińskiego (zm. 1907). W 1894 roku ożenił się warszawianką Wandą Weroniką, wchodząc do znanej i wpływowej warszawskiej rodziny.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Reżyser – autor realizujący własną artystyczną koncepcję multidyscyplinarnego utworu: spektaklu, filmu, audycji radiowej, programu telewizyjnego, nagrania dźwiękowego itp. Nadzoruje i koordynuje działania wszystkich biorących udział w przedsięwzięciu. Reżyser nadaje ostateczny kształt utworowi i jest za niego odpowiedzialny w sensie artystycznym.

Dwa lata wcześniej założył przy ulicy Wareckiej 9 księgarnię połączoną z ekspozycją pism dla prowincji. Wkrótce rozpoczął działalność wydawniczą. Początkowo wydawał książki m.in.: autorstwa J. Grajnera. Ale były to tanie wydawnictwa. W 1896 wydał książkę autorstwa Stanisława Bobińskiego (1866-1940) Wet za wet: komedyjka w 1-num akcie (oryginalne napisane przez St. Bobinskiego, wydane przez J.M. Bazewicza). Na przełomie wieku XIX i XX po likwidacji księgarni, prowadził już tylko wydawnictwo i rozpoczął wydawanie map i atlasów. W 1902 roku wydał dwutomowy Przewodnik po Królestwie Polskim wraz z Antonim Bobińskim. Przewodnik ten zawierał spis alfabetyczny miast, osad, wsi, kolonii, folwarków i wszelkich miejscowości noszących jakąkolwiek nazwę. Dołączył do tego przygotowaną przez siebie wielką mapę ścienną Guberni Królestwa Polskiego. Wydawnictwo to na ówczesne czasy miało poważnie znaczenie praktyczne, wobec braku podobnych skorowidzów.

Kabaret (wymowa ?/i) – forma sztuki widowiskowej, mająca charakter zazwyczaj satyryczny. Widowiska kabaretowe tworzone są przez kilkuosobowe grupy artystów. Zazwyczaj są to grupy stałe. Ekspresja sztuki w przypadku kabaretu polega na prezentowaniu krótkich form, skeczy. Czasami grupy kabaretowe łączą się lub wymieniają członkami, wprowadzając dzięki temu nowe środki wyrazu.

Legenda (łac. legenda – to co powinno być przeczytane) – w literaturze opowieść posługująca się elementami niezwykłości oraz cudowności, związanej z życiem świętych i męczenników. Informuje o powstaniu jakiegoś miasta lub państwa, zawiera zdarzenia historyczne, najczęściej występuje w niej jakiś bohater lub rycerz. Często osnuta na wątkach ludowych i apokryficznych; rozpowszechniona w średniowieczu. Pierwotnie przekazywana ustnie, następnie zapisywana.

Od tego czasu zajął się wyłącznie wydawnictwami kartograficznymi, stale rozwijając umiłowaną pracę, zwłaszcza w czasie I wojny światowej i po wskrzeszeniu wolnej Polski. Opracowane przez siebie lub pod swoją redakcją mapy i atlasy wydawał nakładem własnym. Za udany debiut należy uznać wydanie w 1907 wielkiego atlasu po Królestwie Polskim. Później były to m.in.: Atlas Polski w granicach z 1770 roku, z okresu zaborów, po I wojnie światowej, terenów plebiscytowych polskich, Litwy i Rusi, Europy, części świata i wielu innych. Specjalizował się w mapach dużych formatów.

Litwa (, jedno z państw bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą.

Walery Jastrzębiec-Rudnicki (ur. 27 września 1888 w Kijowie, zm. 3 czerwca 1962 w Warszawie) – polski autor, konferansjer, dyrektor kabaretów, działacz kulturalny i związkowy. Z wykształcenia prawnik.

Przez dłuższy czas mapy Bazewicza cieszyły się dużym powodzeniem zarówno w obrocie ogólnym jak i w szkolnictwie. Natomiast w połowie lat. 20 pojawiła się zdecydowana krytyka. Na rynku pojawiły się nowe wydawnictwa m.in.: Romera. W jednej z nich czytamy: „należy serdecznie żałować, że Bazewicz nie zgłębił metod kartografii, albowiem przy swej energii i pracowitości osiągnąłby lepsze wyniki. Mapy jego grzeszą bowiem rażącym dyletantyzmem, pod względem technicznym, są niemal naiwne”. Ale o tej działalności wydawniczej można mimo to powiedzieć, że nie była ona pozbawiona zasługi narodowej. Wszak była ona w pewnej mierze protestem przeciwko uciskowi szkoły polskiej w zaborze rosyjskim. Szkoda tylko, że w latach 20 nie udało się Bazewiczowi. Był niezdolny do zniesienia na wyższy poziom naukowy i techniczny. W 1926 roku jego mapy wykluczono ze szkolnictwa. W rozgoryczeniu rozpoczął dość bezwzględną walkę w obronie swojej placówki, występując w ostry sposób na łamach niektórych czasopism i w swoich ulotkach. Wobec zarzutów dyletantyzmu, ośmieszony i rozgoryczony, zdziwaczał.

Geografia – nauka przyrodnicza i społeczna zajmująca się badaniem powierzchni Ziemi (przestrzeni geograficznej), jej zróżnicowaniem przestrzennym pod względem przyrodniczym i społeczno-gospodarczym, a także powiązaniami pomiędzy środowiskiem przyrodniczym a działalnością społeczeństw ludzkich. Nazwa geografia (gr. Γεωγραφία) pochodzi od słów γῆ geos – "ziemia" i γράφω grapho – "piszę". Za twórcę terminu uważa się Eratostenesa z Cyreny. Ze względu na różnorodność przedmiotu geografii i urozmaiconej metodologii częste są dyskusje wokół jej definicji oraz zakresu badawczego; proponuje się używanie w miejsce dotychczasowej nazwy "geografia" terminu "nauki geograficzne".

Kartografia – dziedzina nauki o mapach (w tym o atlasach, globusach, modelach plastycznych – mapach plastycznych itp.), teorii map, metodach ich sporządzania i użytkowania; jak również dziedzina działalności organizacyjnej i usługowej, związanej z opracowywaniem, reprodukcją i rozpowszechnianiem map.

Każdy bez wyjątku warszawiak znał bodaj z widzenia średniego wzrostu jegomościa, ubranego w długi, czarny płaszcz mikołajewski z peleryną i futrzanym kołnierzem, frak, kapelusz, getry, lakierki, z cwikierem na mięsistym nosie. A spod niego wyrastały dwa niesłychanie długie czarne wiechy wąsów, stanowiących obiekt dumy i zachwytu samego właściciela. Bazewicz był osobistością popularną i znaną na bruku warszawskim, zwracając powszechną uwagę swoim ekscentrycznym wyglądem i zachowaniem. Kartografa można było spotkać wszędzie, na ulicy, w kawiarni, w teatrze. Jakże często widywano go w Małej Ziemiańskiej na Mazowieckiej, jak przysiadłszy się do stolika jakichś nieznanych panienek, podkręcał delikatnie wąsa tak manewrując, by jego koniuszkiem niby niechcący połaskotać sąsiadkę w okolicy szyi lub ucha.

Wieś (łac. pagus, rus) – jednostka osadnicza o zwartej, skupionej lub rozproszonej zabudowie i istniejących funkcjach rolniczych lub związanych z nimi usługowych lub turystycznych, nieposiadająca praw miejskich lub statusu miasta (art. 2 ustawy z 29 sierpnia 2003 o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych).

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Kiedy pewnego dnia skradziono płaszcz Bazewicza, prasa biadała, iż wydarzył się fakt, który można porównać ze zniknięciem z Warszawy Kolumny Zygmunta. Na szczęście unikalny płaszcz się odnalazł się. Józefa Michała Bazewicza wspomina się zwykle jako dziwacznie ubranego podtatusiałego lowelasa, oglądającego się na każdym kroku za fartuszkiem czy spódniczką. Wszystko na nim musiało być paradne: cylinder, frak pod płaszczem mikołajewskim, sięgającym kostek, biały szal, jedynie okulary dodawały powagi. I jeszcze coś, i jeszcze coś... Te wąsy – chyba w całej Warszawie (a może w Polsce) najdłuższe, wypielęgnowane, legendarne). Bazewicz – geograf miał wydawnictwo i sklep ze swoimi mapami. Był też i taki okres, kiedy Bazewicz rzucał się z impetem w wir spraw publicznych. Z geografa przemieniał się w publicystę. Pisał i wydawał różne broszury, mające za zadanie uzdrowić w Polsce wszystko co niedomagało.

Mapa (z łac. mappa – obrus) – uogólniony obraz powierzchni Ziemi lub jej części (także nieba lub planety czy innego ciała niebieskiego), wykonywany na płaszczyźnie, w skali, według zasad odwzorowania kartograficznego, przy użyciu umownych znaków graficznych. Mapa stanowi podstawowe narzędzie badań i prezentacji wyników w historii, geografii i geodezji. Najstarszą znaną mapą jest mapa na ścianie w anatolijskiej osadzie Çatalhöyük.

Grobowiec – samodzielna budowla (kaplica grobowa), kompozycja architektoniczno-rzeźbiarska umieszczana w nawach bocznych, kaplicach, podziemiach kościołów albo nad podziemną mogiłą na cmentarzu.

Wydał m.in.: Domy własne pracowników, Drogi błędne i drogi wytyczne państwowotwórcze na wschodzie Rzeczypospolitej Polskiej, Nędza a dobrobyt w Polsce, Słów kilka w sprawie środków zaradczych mogących uzdrowić stosunki gospodarcze w RP. Nawoływał, szumiał sumiastymi wąsami, grzmiał. Przypominał żywo Don Kichota, wypowiadającego publicystyczną walką wiatrakom. Był, nawiasem mówiąc, wysokiego mniemania o swojej urodzie męskiej. Pamiętała i głosiła o tym cała Warszawa, iż kiedyś w Hotelu Europejskim na balu mody odbywał się konkurs piękności męskiej. Młodzi gwiazdorzy sceniczni i filmowi zmówili się między sobą, aby ustąpić Bazewiczowi pierwszą nagrodę. Naturalnie rozbawiona publiczność przyznała Bazewiczowi palmę pierwszeństwa, upatrując w tym świetny kawał.

Lowelas - mężczyzna atrakcyjny dla kobiet, z łatwością je uwodzący, niezdolny do trwałego uczucia monogamicznego. Przygody z kobietami stanowią dla niego rozrywkę, a swoje partnerki na ogół traktuje przedmiotowo. Określenie jest zazwyczaj używane w tonie ironiczno-żartobliwym.

Eugeniusz Mikołaj Romer (ur. 3 lutego 1871 we Lwowie, zm. 28 stycznia 1954 w Krakowie) – polski geograf, kartograf i geopolityk, twórca nowoczesnej kartografii polskiej, współzałożyciel Książnicy-Atlasu; brat Jana, ojciec Witolda.

Jubileusz 25-lecia działalności wydawniczej uczcił osobną pocztówką z własną podobizną oraz reprodukcją autografu, którą rozesłał pod adresem sympatyków i życzliwych (z datą 15.03.1925). Już w następnym roku może z tej okazji stał się bohaterem programu kabaretowego „Profesor Mapazewicz w haremie”, wystawionego przez Walerego Jastrzębca w warszawskim teatrze „Olimpia”. W 1927 roku analogiczne żarciki stroił sobie z Bazewicza reżyser filmowy Kazimierz Czyński, któremu kartograf wytoczył proces sądowy. Z kolei bohaterem drugiego procesu stał się sam Bazewicz. Ignacy Baliński – wieloletni prezes stołecznej Rady Miejskiej wytoczył mu proces. Bazewicz został skazany na 3 miesiące więzienia, odebrano mu lokal przy ul. Wareckiej 10. Długa seria niepowodzeń, prześladowań i niewybrednych żartów doprowadziły nieszczęsnego oryginała do zapaści nerwowej.

Poczta – ogólnie dostępna instytucja, przeważnie państwowa, zajmująca się obrotem przesyłek, a także wykonywaniem niektórych usług na rzecz telekomunikacji oraz usług pieniężno-bankowych. Od połowy XIX wieku usługi w zakresie łączności dzielono na pocztowe i telekomunikacyjne, a od połowy XX wieku zaczęto pocztę nazywać łącznością pocztową.

Warszawa (miasto stołeczne Warszawa) (wymowa ?/i) – stolica i największe miasto Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, na Mazowszu nad Wisłą.

Na tle niepowodzeń życiowych, licznych zawodów, rozwinęła się w nim nieuleczalna choroba umysłowa, co spowodowało konieczność umieszczenia go w szpitalu Jana Bożnego. Odmawiał przyjmowania pokarmu i trzeba było go odżywiać sztucznie. Po sześciomiesięcznym pobycie w szpitalu, w wieku 62 lat, zakończył życie. Zmarł 5 czerwca 1929 roku i został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w grobowcu rodzinnym.

Publicystyka (łac.) - wypowiedzi w środkach komunikacji społecznej (prasa, radio, telewizja, Internet, książka, wydawnictwa jednorazowe) na publicznie interesujące w danym momencie tematy.

Gwiazda – potoczne i subiektywne określenie osoby cieszącej się popularnością wśród pewnej grupy społecznej. Liczba fanów gwiazdy może wynosić od kilkudziesięciu do kilku milionów osób.

Bliższe szczegóły o życiu J. M. Bazewiczu mało kto znał zapewne. Warto przypomnieć tę postać, wydobyć z zapomnienia. Kiedyś któregoś dnia pojawił się Bazewicz na warszawskiej ulicy – w swym nieśmiertelnym cylindrze, białej kamizelce i mikołajewskim płaszczu. Tak też pewnego dnia zniknął. Pozostał jedynie w pamięci tamtego pokolenia, które odchodzi z dawną Warszawą.

Wydawca – osoba bądź instytucja (ta druga zwana również wydawnictwem), za której pieniądze przygotowywane, opracowywane, a następnie drukowane jest czasopismo, książka, lub publikowana podobna rzecz, np. komercyjny portal internetowy.

Teatr – rodzaj sztuki widowiskowej, w której aktor lub grupa aktorów na żywo daje przedstawienie dla zgromadzonej publiczności. Terminem tym określa się też czasem sam spektakl teatralny lub też budynek, w którym on jest grany.

Pod koniec lat 90. XX pewnie Bazewicz byłby szczęśliwy. Jego mapy i atlasy są poszukiwane. Jego mapy można kupić w internecie, jego atlas z 1907 roku robi furorę. A teraz powstaje nawet jego reprint.

Wydawnictwa:

Broszury

Prawdy historyczne, konieczności dziejowe i zadania Polski, z mapą Europy na przełomie wieków XIV i XV ; Przegląd stosunków wewnętrznych / nap. J. M. Bazewicz. Warszawa : nakł. aut., 1921, 12 s.

Mapy i atlasy

Reprint – powtórne wydanie starej książki, gazety itp. z możliwie wiernym zachowaniem cech oryginału. Od falsyfikatu różni się ujawnieniem faktu bycia kopią, a od wznowienia pozycji wydawniczej okresem jaki upłynął od wydania oryginału (utratą jakichkolwiek cech aktualności).

Hotel Europejski – *** hotel w Warszawie, zbudowany w latach 1855–1878 według projektu Henryka i Leandra Marconich. Uznawany wówczas za najbardziej luksusowy w Warszawie. Obecnie nieczynny, od kilku lat zapowiadany jest jego rychły remont, co jednak nie następuje. Obecnie powierzchnia w budynku wynajmowana jest na biura.

Atlas historyczny Polski / J.M. Bazewicz. Warszawa: nakł. J.M. Bazewicza, 1916 (Warszawa: Lit. W. Główczewski). -[1] s., [8] k. map kolor.; 18 x 27 cm.

Reprinty: W 2009 r. przygotowano reprint "Atlasu Historycznego Polski" J.M. Bazewicza wydanego w 1907 r. Reprintu dokonało Wydawnictwo Graf-ika [www.graf-ika.pl]