Józefinizm - Polski Serwis Naukowy

Józefinizm - polityka prowadzona w monarchii habsburskiej polegająca na tworzeniu Kościoła państwowego, a zarazem odgórnego, drobiazgowego (w praktyce chaotycznego, często niedorzecznego i połączonego z marnotrawieniem przejmowanego majątku kościelnego) regulowania życia religijnego poddanych.

Cuius regio, eius religio (łac. Kogo kraj, tego religia), łacińska sentencja streszczająca ugodę zawartą przez cesarza Karola V z książętami niemieckimi. Zasada została zapisana w - kończących II wojnę religijną - ustaleniach pokoju augsburskiego (1555).

Dobczyce – miasto i gmina w woj. małopolskim, w powiecie myślenickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Dobczyce, położone w dolinie rzeki Raby, między Pogórzem Wiśnickim a Pogórzem Wielickim.

Józefinizm został zapoczątkowany jeszcze przez Marię Teresę, rozwinął się za panowania Józefa II. Podstawy teoretyczne pod józefinizm przygotowywał od późnych lat pięćdziesiątych austriacki prawnik Paul Joseph Riegger (1705-1775). Znanym teoretykiem józefinizmu był Joseph von Sonnenfels (1733 - 1817).

Maria Teresa Habsburg (ur. 13 maja 1717 w Wiedniu, zm. 29 listopada 1780 tamże) – córka cesarza Karola VI Habsburga i księżniczki Elżbiety von Braunschweig-Wolfenbüttel, córki Ludwika Rudolfa, księcia brunszwickiego na Lüneburgu, królowa Czech i Węgier, niekoronowana cesarzowa rzymsko-niemiecka od 1745.

Protestantyzm — jedna z głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok katolicyzmu i prawosławia, na którą składają się wyznania religijne powstałe na skutek ruchów reformacyjnych wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego rozpoczętych wystąpieniem Marcina Lutra w XVI wieku oraz ruchów przebudzeniowych w łonie macierzystych wyznań protestanckich w kolejnych stuleciach.

Celem reformy, ingerującej w organizację Kościoła katolickiego, było włączenie Kościoła w państwową opiekę społeczną. Zamknięto wiele klasztorów, które nie prowadziły działalności socjalnej, państwo przejęło opiekę nad ubogimi, szkolnictwo i funkcję udzielania ślubów. W efekcie duchowni stali się urzędnikami państwowymi i propagandystami państwa, a także nauczycielami patriotyzmu.

Feliks Karol Koneczny (ur. 1 listopada 1862 w Krakowie, zm. 10 lutego 1949 tamże) – polski historyk i historiozof, a także bibliotekarz i dziennikarz, twórca oryginalnej koncepcji cywilizacji.

Józef II Habsburg, pełne imię: Józef Benedykt August Jan Antoni Michał Adam (ur. 13 marca 1741 w Wiedniu, zm. 20 lutego 1790 w Wiedniu) – najstarszy syn cesarzowej Marii Teresy Habsburg i Franciszka I Lotaryńskiego, wnuk Karola VI Habsburga. Cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego od 1764/1765 r.

Józef II planował także oderwać kościół austriacki od Rzymu, zakazywał ogłaszania bulli papieskich bez swojej zgody, kasował zakony, opodatkował kler, ograniczył możliwości nabywania nieruchomości, zmieniał sieć parafii i zakładał państwowe seminaria duchowne. Jednakże zaprowadził tolerancję religijną (tzw. Patent tolerancyjny, 1781), nadał prawa protestantom, prawosławnym i Żydom a także ograniczył właściwość sądów kościelnych w sprawach małżeńskich.

Bizantynizm niemiecki – określenie z zakresu kultury polityczno-społecznej, stworzone przez Feliksa Konecznego na podstawie jego badań historycznych, filozoficznych i społecznych. Bizantynizm niemiecki stanowi istotną część jego nauki o cywilizacjach.

Staniątki – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie wielickim, w gminie Niepołomice, 22 km od Krakowa i 5 km na południowy zachód od Niepołomic, w sąsiedztwie Puszczy Niepołomickiej.

Od 1782 następuje rozbudowa sieci tajnych agentów, systemu szpiegostwa, donosicielstwa i prowokacji.

Za panowania Józefa II skonfiskowano np. część ziem oraz dary wiernych klasztoru Benedyktynek w Staniątkach k. Niepołomic oraz drogocenne przedmioty liturgiczne kościoła w Dobczycach. Zarazem Maria Teresa i Józef II przeznaczyli majątki kościelne na cele oświatowe (Fundusz Oświatowy) i Komisję Edukacyjną. Dzięki temu budowano nowe szkoły ludowe, szpitale, parafie i seminaria.

Fryderyk II Wielki, Friedrich II von Hohenzollern (ur. 24 stycznia 1712 w Berlinie, zm. 17 sierpnia 1786 w Poczdamie) – król Prus w latach 1740-1786. Pod jego rządami Prusy stały się jednym z najpotężniejszych państw europejskich.

Monarchia (gr. μοναρχία monarchía – jedynowładztwo) – ustrój polityczny lub forma rządów, gdzie suwerenem jest jeden człowiek, nazywany monarchą. Monarcha sprawuje władzę zazwyczaj dożywotnio, jego funkcja jest często dziedziczna i zwykle jego stanowisko jest nieusuwalne. Obecnie w wielu państwach monarcha pełni często jedynie funkcje reprezentacyjne i nie sprawuje realnej władzy.

Król Prus Fryderyk Wielki kpił, że Józef II Habsburg "dekretował nawet ilość świeczek na ołtarzu".

Wprowadzanie radykalnych reform doprowadziło m.in. do wybuchu powstania chłopskiego w Siedmiogrodzie w 1784 i antyhabsburskiego powstania w Belgii w 1789-91.

Po śmierci Józefa w 1790 roku większość reform cesarza odwołano, zostawiając jednak jego reformy kościelne (za panowania Leopolda II).

Patent tolerancyjny (niem. Toleranzpatent) – dokument wydany przez cesarza austriackiego Józefa II w 1781 roku. Dokument ten zainspirował oświeceniowe ideały Józefa II (józefinizm).

Klasztor (z łac. claustrum – miejsce zamknięte) – budynek, lub kompleks budynków, w którym zamieszkują zakonnicy, lub zakonnice określonej reguły, charakterystyczny dla wyznań chrześcijańskich jak i buddyzmu; w obrządku wschodnim – monaster.

Polski historiozof Feliks Koneczny interpretował józefinizm jako kolejną formę, jaką przybrał bizantynizm niemiecki, głoszący prymat władzy świeckiej nad duchowną także w sprawach sumienia..

Źródła

Berglar P., Maria Teresa, Warszawa 1997.

Fejtö F., Józef II. Habsburg rewolucjonista, przeł. A. Kołodziej, Warszawa 1993.

Małecki M., Reformy stosunków majątkowych Kościoła katolickiego w świetle józefińskiego ustawodawstwa w Galicji, [w:] Krakowskie studia z historii państwa i prawa, red. D. Malec, W. Uruszczak, Kraków 2004.

Małecki M., Z dziejów stosunków państwo - Kościół w Galicji. Znoszenie świąt kościelnych i benedykcji w dobie reform terezjańsko - józefińskich, [w:] Przez tysiąclecia: państwo - prawo - jednostka. Materiały ogólnopolskiej konferencji historyków prawa..., red. A. Lityński, M. Mikołajczyk, t. 1, Katowice 2001.

Sadowska A., Następstwa rozbiorów dla szkolnictwa Galicji (lata 1772 - 1809), "Res Historica" 1999, zesz. 9.

Zobacz też

Cuius regio, eius religio

Leopold II Habsburg-Lotaryński (ur. 5 maja 1747 w Wiedniu, zm. 1 marca 1792 w Wiedniu) – wielki książę Toskanii od 1765 roku, a także cesarz rzymsko-niemiecki oraz król Węgier i Czech od 1790 roku. Syn Marii Teresy Habsburg i Franciszka I Lotaryńskiego.

Przypisy

Feliks Koneczny, Cywlizacja bizantyńska, przedm. Jędrzej Giertych, wyd. Antyk, Komorów.