József Mindszenty (właściwie József Pehm; ur. 29 marca 1892 w Csehmindszent, zm. 6 maja 1975 w Wiedniu) - Sługa Boży Kościoła katolickiego, węgierski duchowny rzymskokatolicki, kardynał, prymas Węgier w latach 1945-1974.

Młodość

Przyszły kardynał urodził się w rodzinie plantatorów winorośli, właścicieli ośmiohektarowej winnicy. Miał sześcioro rodzeństwa, jednak dwóch bliźniaków zmarło bardzo wcześnie, a jedna z sióstr w wieku ośmiu lat. Przyszły kardynał był najstarszy z rodzeństwa. Pięć klas szkoły gminnej ukończył w Mindszent.

Dzięki pomocy rodziców i wrodzonym zdolnościom przyszły kardynał ukończył nisko stojącą szkołę gminną w Mindszent, jednak, jak pisał we wspomnieniach, nauczył się nieporównanie mniej, niż jego rówieśnicy z miasta. Po pierwszej komunii został ministrantem i dzięki pomocy proboszcza został przyjęty do gimnazjum norbertanów w Szombathely. W ciągu pierwszych 2-3 lat gimnazjum nadrobił zaległości i w ostatnich klasach był znakomitym uczniem - maturę zdał jako prymus. Dużo czytał, interesował się historią i literaturą piękną.

W gimnazjum Józef Pehm poczuł powołanie do stanu kapłańskiego i zaczął się zagłębiać w tajniki wiary. Został prefektem kongregacji młodzieżowej.

Kapłaństwo

Bezpośrednio po maturze Józef Pehm związał się z Kościołem, wstępując do seminarium duchownego w Szombathely. Głęboka wiedza teologiczna zjednała mu sympatię i szacunek nauczycieli. Zwrócił na niego uwagę m.in. biskup sufragan z Szombathely János Mikes, który chciał wysłać kleryka na studia teologiczne do wiedeńskiego Pazmaneum - miejsca kształcenia najwybitniejszych węgierskich teologów. Pehm odmówił, uważając, że jego znajomość teologii jest jeszcze zbyt słaba. Biskup przez kilka lat nie mógł mu wybaczyć tej decyzji.

12 czerwca 1915 Józef Pehm otrzymał święcenia kapłańskie od biskupa Mikesa. Posługę duchowną zaczął jako wikary przy proboszczu Béli Geiszlingerze w parafii Felsőpáty. Zdobył w tym czasie rozgłos jako autor książki "Édesanya" ("Mateczka"), wydanej dwukrotnie w 1916 i cieszącej się sporą popularnością.

1 lutego 1917 ks. Józef Pehm został nauczycielem w gimnazjum w pobliskim Zalaegerszeg, gdzie później przez długie lata był proboszczem. Tu za namową rodziców, biskupa i znajomych objął redakcję komitatowej (wojewódzkiej) gazety "Vármegyei Újság" i został rajcą miejskim. Później ks. Pehm założył własną gazetę "Zalamegyei Újság".

Podczas rewolucji na Węgrzech w 1919 przyszły kardynał stracił ukochanego dziadka, a sam dostał się do komunistycznej niewoli. Za namową eskortującego go sierżanta uciekł, ale po drodze w Zalalövő znów został uwięziony przez czerwonych żandarmów. 15 maja 1919 go wypuszczono, ale wbrew zakazom komunistycznych władz odprawił mszę świętą i znów go aresztowano. Wolność odzyskał dopiero na początku sierpnia 1919, po upadku rebelii.

Nagrobek ks. Józsefa kardynała Mindszentyego

W wieku zaledwie 27 lat ks. Józef Pehm został proboszczem parafii pw. św. Marii Magdaleny w komitackim mieście Zalaegerszeg, liczącym wówczas 16 tys. mieszkańców. Parafia obejmowała barokową farę z połowy XVIII wieku i mały kościółek w dzielnicy willowej Kertváros (dziś jest tam tłumnie odwiedzana przez wiernych tablica pamiątkowa ku czci kardynała). Parafia obejmowała również szereg podmiejskich osiedli i wsi: Zalabesnyő, Szenterzsébethegy, Ebergény, Ságod oraz Vorhota. Prócz tego proboszcz Pehm zastępował chorych proboszczów w jednoosobowych parafiach w Kadarkút, Zalaszentgrót, Zalabér, w rodzinnej wsi Zalamindszent, w miejscowości pielgrzymkowej Búcsúszentlászló, w Kisbucsa, Zalaszentmihály, Pacsa i innych.

W 1924 ks. Pehm został mianowany przez biskupa opatem tytularnym klasztoru Pornó, a w 1937 został prałatem papieskim.

Biskup, arcybiskup, kardynał, prymas Węgier

4 marca 1944 ks. prałat Józef Pehm został mianowany przez papieża Piusa XII biskupem Veszprém i otrzymał sakrę biskupią. Wtedy przyjął nazwisko i imię József Mindszenty ("pochodzący z Mindszent"). W tym niespokojnym czasie dużo podróżował i często zmieniał miejsce pobytu. Jak pisze: "sytuacja była tak pogmatwana, że urząd komitacki w Zalaegerszeg musiał mi wystawić paszport". Do Veszprém biskup Mindszenty przyjechał 29 marca 1944, w dniu swoich 52 urodzin, dziesięć dni po zajęciu Węgier przez III Rzeszę, niemal po kryjomu. Był wówczas poszukiwany przez Gestapo z powodu pomocy, której udzielał polskim uchodźcom. Z początku go nie odnaleziono, bo poszukiwano Józefa Pehma, nie Józefa Mindszenty'ego. Jednakże już kilka dni później biskup Mindszenty wraz ze swym sekretarzem ks. László Lékaim został uwięziony przez gestapo w jednym z najsurowszych zakładów karnych na Węgrzech - w więzieniu w Sopronkőhida, skąd został uwolniony dopiero w lipcu 1944 po interwencji regenta Miklósa Horthyego. Biskup i jego sekretarz zostali powtórnie uwięzieni w Sopronkőhida 27 listopada 1944, po przewrocie Szálasiego. Wraz nim więziono trzech byłych premierów (księcia Maurycego Eszterházy'ego, Miklósa Kállaya i Gézę Lakatosa) i wielu parlamentarzystów, sędziów, oficerów, artystów, księży i uczonych.

Po śmierci prymasa Justyniana Serédiego papież Pius XII w październiku 1945 mianował biskupa Mindszenty'ego arcybiskupem Ostrzyhomia i prymasem Węgier. W lutym 1946 roku abp. Mindszenty otrzymał kapelusz kardynalski.

Po przejęciu władzy przez komunistów pod kierownictwem Rákosiego w 1947 i rozpętaniu policyjnego terroru na pełną skalę, po pięciogodzinnej rewizji w pałacu prymasowskim, 26 grudnia 1948 prymas Mindszenty został aresztowany przez ÁVH i rok później w procesie pokazowym "skazany" za zdradę stanu na dożywotnie więzienie. Zarzucono mu, że sprzeciwiał się wprowadzeniu na Węgrzech republiki i polityce państwa komunistycznego, m.in. nacjonalizacji szkół katolickich. Po aresztowaniu prymasa archidiecezją przejściowo zarządzał bp dr János Drahos, po którego śmierci 15 czerwca 1950 kapituła ostrzyhomska wybrała zarządcą archidiecezji biskupa Zoltána Meszlényiego.

Prymas Mindszenty został uwolniony podczas rewolucji węgierskiej w 1956. Po interwencji radzieckiej 4 listopada 1956, stłumieniu powstania i zajęciu Węgier przez Armię Czerwoną prymas schronił się w ambasadzie USA w Budapeszcie, gdzie przebywał przez następne 15 lat.

Sytuacja prymasa jako rezydenta amerykańskiej ambasady stawała się coraz bardziej niewygodna dla wszystkich zainteresowanych, jednak jej rozwiązanie stało się możliwe dopiero po ociepleniu stosunków między Stolicą Apostolską a Związkiem Radzieckim. Prymas Mindszenty twardo odmawiał jakichkolwiek, choćby pozornych ustępstw na rzecz komunistów. Ostatecznie jednak papież Paweł VI interweniował u władz węgierskich, które 28 września 1971 zgodziły się na przejazd prymasa przez Węgry do Rzymu. 23 października 1971 prymas przeniósł się do Wiednia, aby być bliżej ojczyzny. Przed wyjazdem jeszcze koncelebrował mszę świętą z papieżem.

Pozbawiony godności prymasa Węgier, ostatnie lata życia Mindszenty spędził na emigracji w Wiedniu, w Pazmaneum, często wyjeżdżając do znanego miejsca pielgrzymek w Mariazell. Tam też został pochowany po śmierci 6 maja 1975 w Wiedniu.

Arcybiskup József kardynał Mindszenty został zrehabilitowany przez rząd węgierski w 1989. W maju 1991 jego szczątki sprowadzono z Mariazell i uroczyście umieszczono w Krypcie Prymasowskiej archikatedry w Ostrzyhomiu.

Zobacz też

Bibliografia