Jąkanie (alalia syllabaris) to zaburzenie mowy, w którym naturalny przepływ mowy jest zakłócony przez mimowolne powtarzanie i przeciąganie dźwięków, sylab, słów czy fraz, oraz przez niekontrolowane pauzy, w czasie których osoba jąkająca się nie jest w stanie wydobyć z siebie dźwięku. Termin jąkanie jest głównie powiązany z bezwiednymi powtórzeniami dźwięków, ale obejmuje także odbiegające od normy wahania czy pauzy przed rozpoczęciem mowy, określane przez jąkających się jako bloki, oraz przeciąganie pewnych dźwięków, najczęściej samogłosek i półsamogłosek. Dla wielu jąkających się powtórzenia są podstawowym problemem, a bloki i przedłużenia dźwięków są tylko wyuczonymi mechanizmami, mającymi pomagać w ukrywaniu powtórzeń, ponieważ strach przed nimi w czasie publicznych wystąpień jest najczęściej główną przyczyną psychologicznego niepokoju. Termin jąkanie jest powszechnie stosowany niezależnie od stopnia nasilenia wady: obejmuje osoby z ledwie postrzegalnymi trudnościami, u których jest to zaburzenie w dużej mierze kosmetyczne, a także osoby z niezwykle dotkliwymi symptomami, w przypadku których komunikacja werbalna jest bardzo utrudniona, czasami niemal niemożliwa. Jąkanie może mieć dotkliwy wpływ na funkcjonowanie i stan emocjonalny osoby jąkającej się. Wiele z tych zachowań pozostaje niezauważonych przez odbiorcę. Mogą to być: strach przed wypowiadaniem specyficznych samogłosek lub spółgłosek, obawa przed tym, że ktoś w czasie rozmowy dowie się o "sekrecie", jakim jest jąkanie, izolacja społeczna, lęki, stres, wstyd, czy uczucie "utraty kontroli" podczas mowy. Jąkanie jest często łączone z lękiem, ale w rzeczywistości nie ma takiej współzależności (chociaż jak zostało wspomniane wcześniej, lęk społeczny może się rozwinąć w reakcji na jąkanie). Liczne badania pokazały, że osoby jąkające się są także zdrowe z psychologicznego punktu widzenia, pomijając obawę przed mówieniem, która jednak powstaje na skutek jąkania. Wbrew powszechnej opinii, jąkanie nie ma wpływu na inteligencję.

Jąkanie nie jest w ogólności problemem z fizyczną produkcją dźwięków składających się na mowę, czy przekształcaniem myśli w słowa. Niezależnie od trudności związanych mówieniem, osoby jąkające się mogą być "normalne" w klinicznym znaczeniu tego słowa. Lęk, niska samoocena, nerwowość i stres nie są z całą pewnością przyczyną powstania jąkania, jednakże bardzo często są one rezultatem życia napiętnowanego niepełnosprawnością, co z kolei prowadzi do pogarszania problemu w sposób znany z systemu z dodatnim sprzężeniem zwrotnym (zaproponowana nazwa dla tego zjawiska to "stuttered speech syndrome").

Zaburzenie jest także zmienne, co oznacza, że w pewnych sytuacjach, jak rozmowa przez telefon, jąkanie może być bardziej lub mniej nasilone, w zależności od poziomu lęku związanego z tą czynnością. Chociaż dokładna etiologia jąkania nie jest znana, to w ostatnich latach główne przyczyny upatruje się w genetyce i w fizjologii układu nerwowego. Dostępnych jest wiele sposobów leczenie i terapii mowy, które mogą pomóc w upłynnieniu mowy u części jąkających się, nawet do stopnia, kiedy niewprawione ucho nie będzie w stanie rozpoznać problemu; jednakże, obecnie zasadniczo nie ma "lekarstwa" na to zaburzenie, mimo wielu lat badań.

Klasyfikacja

Jąkanie rozwojowe to jąkanie, które ma swój początek, kiedy dziecko uczy się mówić, a następnie rozwija się wraz z dojrzewaniem dziecka, aż do dorosłości. Inne zaburzenia przypominającej objawami jąkanie to: zespół Aspergera, giełkot, mowa w chorobie Parkinsona, drżenie samoistne, palilalia, dysfonia spastyczna, mutyzm wybiórczy i lęk społeczny.

Charakterystyka

Podstawowe zachowania

Podstawowymi zachowaniami charakterystycznymi dla jąkania są jawne, zauważalne przerwy w płynnej mowie, włączając w to powtórzenia dźwięków, sylab, słów i fraz, nieme bloki i przedłużenia dźwięków. Różnią się one od normalnych niepłynności występujących u wszystkich ludzi, tym że zająknięcia mogą trwać dłużej, pojawiać się częściej oraz związane są z większym wysiłkiem i napięciem. Niepłynności w jąkaniu mogą mieć także różny charakter: normalne niepłynności to najczęściej powtórzenia słów, fraz i fragmentów fraz, podczas gdy jąkanie charakteryzuje się przedłużeniami, blokami i powtórzeniami fragmentów słów.

Zmienność

Nawet u osób jąkających się bardzo mocno, nasilenie jąkania nie jest stałe. Jąkający się zwykle zauważają znaczny wzrost płynności, kiedy zgadzają się ze swoim rozmówcą, naśladują mowę innych, szepczą, śpiewają, odgrywają role lub rozmawiają ze zwierzętami, małymi dziećmi lub z samym sobą. Inne sytuacje, jak publiczne przemówienia, rozmowy przez telefon często wywołują zwiększony strach i zwiększają jąkanie.

Uczucia i postawy

Jąkanie może mieć znaczący negatywny poznawczy i afektywny wpływ na jąkającego się. Joseph Sheehan, wybitny badacz, opisał jąkanie powszechnie znaną analogią, porównując je do góry lodowej, z zauważalnymi i słyszalnymi symptomami jąkania powyżej linii wody i szerszym zbiorem objawów, jak negatywne emocje, schowanym pod powierzchnią. Uczucia zakłopotania, wstydu, frustracji, strachu, gniewu i winy są częste u jąkających się. Mogą one skutkować zwiększonym napięciem i wysiłkiem, co może prowadzić do narastania jąkania. Z czasem, nawarstwiające się doświadczenia związane z trudnymi sytuacjami wymagającymi mówienia, mogą doprowadzić do wykształcenia negatywnej samooceny i negatywnego obrazu własnej osoby. Jąkający się mogą rzutować własne postawy na innych, wierząc, że są oni postrzegani jako osoby nerwowe lub głupie. Czasami terapie powinny skupiać się w głównej mierze na tych negatywnych uczuciach i postawach.

U wielu jąkających się to zaburzenie wpływa negatywnie na procesy emocjonalne, włączając w to trudności ze znalezieniem pracy lub awansem, jak również rozstania lub problemy ze zbudowaniem związku.

Płynność i niepłynność

Niepłynności mowy mogą być wywoływane przez zadania lingwistyczne. Jąkający się mogą "podróżować nieustannie od płynności do niepłynności". Zadania jakie wyzwalają niepłynności najczęściej wymagają kontrolowanego przetwarzania językowego, które obejmuje planowanie lingwistyczne. Wiele osób jest względnie płynnymi, kiedy zadanie pozwala na automatyczne przetwarzanie bez faktycznego planowania. Przykładowo, śpiewanie "Sto lat" lub inne stosunkowo powszechne, powtarzane wielokrotnie językowe zadania mogą być realizowane płynnie przez jąkających się. Zadania takie redukują semantyczne, syntaktyczne i prozodyczne planowanie, podczas gdy spontaniczna, "kontrolowana" mowa lub czytanie wymaga myśli do przetransformowania w materię językową, a następnie w składnię i prozodię. Część badaczy przypuszcza, że kontrola językowa konsekwentnie aktywuje obwody, które nie funkcjonują właściwie u jąkających się, tymczasem u osób płynnych tylko czasami pojawiają się niepłynności i nieprawidłowe obwody.

Podtypy

Rozwojowe

Jąkanie jest zwykle zaburzeniem rozwojowym. Zapoczątkowane we wczesnym dzieciństwie jest przenoszone do dorosłości u przynajmniej 20% dzieci dotkniętych tym zaburzeniem. Średnio ma swój początek w 30 miesiącu życia. Chociaż istnieją pewne odstępstwa, to początkowe zachowania charakterystyczne dla jąkania najczęściej składają się z powtórzeń sylab lub słów, natomiast zachowania wtórne jak napięcie, unikanie i uciekanie od trudnych sytuacji nie są obecne. Większość dzieci jest nieświadoma przerw w ich mowie. We wczesnym jąkaniu, niepłynności mogą być epizodyczne, tzn. okresy nasilonego jąkania są przeplatane z okresami relatywnie płynnymi.

Pomimo że procent wczesnego wyzdrowienia jest bardzo wysoki, to z czasem u młodej osoby, spokojne i łagodne powtórzenia mogą się przekształcić w jąkanie wymagające wysiłku, powiązane z napięciem mięśniowym, włączając w to bloki i przedłużenia dźwięków. Niektórzy uważają, że reakcje rodziców mogą mieć wpływ na rozwój jąkania chronicznego. Zalecenia typu: zwolnij, weź głęboki oddech, powiedz to jeszcze raz, itp. mogą zwiększyć strach i obawy dziecka, prowadząc do większych trudności z mówieniem, narastania lęków i pojawienia się przewidywania wystąpień zająknięć. W miarę upływu czasu, mogą rozwinąć się zachowania wtórne, jak mruganie, poruszanie ustami, itd., podobnie jak strach i unikanie specyficznych dźwięków, słów, ludzi i sytuacji wymagających mówienia. Wreszcie, wiele z nich staje się w pełni świadoma swojego zaburzenia i zaczyna postrzegać siebie jako "jąkały". Co za tym idzie, zwiększyć się może wstyd, skrępowanie czy uczucie frustracji. Znane są również inne, rzadsze wzorce jąkania rozwojowego, łącznie z nagłym początkiem, kiedy dziecko, pomimo prób nie może nic powiedzieć. Dziecko najczęściej nie jest w stanie wypowiedzieć pierwszego dźwięku zwrotu, czego jest w pełni świadome i bardzo tym zdenerwowane. W innej odmianie, jąkanie również pojawia się gwałtownie z częstymi powtórzeniami słów i fraz, ale nie występują zachowania wtórne.

Nabyte

W rzadkich przypadkach, jąkanie może zostać nabyte w wieku dorosłym, jako rezultat zdarzenia neurologicznego, takiego jak uraz głowy, nowotwór, uderzenie czy zażywanie narkotyków. Charakterystyka jąkania nabytego różni się od rozwojowego odpowiednika: wydaje się być ono ograniczone do powtórzeń fragmentów słów lub dźwięków, i jest powiązane z względnym brakiem lęku oraz zachowań wtórnych. Techniki związane ze zmianą słuchowego sprzężenia zwrotnego, które mogą pozytywnie wpłynąć na poprawę płynności u jąkających się z jąkaniem rozwojowym, nie są efektywne przy typie nabytym.

Jąkanie psychogenne może również pojawić się na skutek traumatycznych doświadczeń, jak osierocenie, rozpad związku lub jako psychologiczna reakcja na uraz fizyczny. Symptomy wydają się być jednolite: jąkanie pojawia się gwałtownie i jest związane ze znaczącym wydarzeniem, jest ono ciągłe i niezależne od sytuacji, osoba mówiąca jest niemal nieświadoma tego, że mówi niepłynnie.