Jęczmień - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy zboża. Zapoznaj się również z: jęczmień (choroba).

Jęczmień zwyczajny

Jęczmień (Hordeum L.) – rodzaj zbóż z rodziny wiechlinowatych. W zależności od podziału wyróżnia się od 20 do 25 gatunków tego rodzaju traw jednorocznych lub trwałych. Pochodzi ze stref umiarkowanych półkuli północnej. Gatunkiem typowym jest Hordeum vulgare L..

Skrobia – węglowodan, polisacharyd roślinny, składający się wyłącznie z merów glukozy, pełniący w roślinach rolę magazynu energii. Skrobia ma budowę ziarnistą. (C6H10O5)n n>300

Kasza – jadalne nasiona kuchniach świata. Dzięki wysokiej zawartości skrobi posiadają wysoką wartość odżywczą. W kuchni polskiej aż do czasów potopu szwedzkiego rozmaite kasze stanowiły podstawę wyżywienia większości populacji.

Morfologia

Owoce Ziarniaki, które zawierają duże ilości skrobi. Ziarniak ma kształt wydłużony, okryty plewkami, pomarszczony. Plewka ma barwę słomkową.

Systematyka

Pozycja systematyczna wg APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj należący do rodziny wiechlinowatych (Poaceae), rzędu wiechlinowców (Poales). W obrębie rodziny należy do podrodziny wiechlinowych (Pooideae), plemienia Triticeae.

Zboża lub rośliny zbożowe – rośliny uprawne z rodziny traw (Poaceae). Ich owoce wytwarzają nasiona o wysokiej zawartości skrobi, są one wykorzystywane do celów konsumpcyjnych (mąki, kasze, oleje, syropy), pastewnych i przemysłowych (piwowarstwo, młynarstwo, gorzelnictwo, farmaceutyka).

Wiechlinowate (Poaceae (R. Br.) Barnh.), według starszego nazewnictwa trawy (Gramineae Juss.) – rodzina roślin należąca do rzędu wiechlinowców. Liczy ok. 11 tys. gatunków. Stanowi ona główny komponent roślinności stepowej, łąkowej i pastwiskowej. Należą do niej również ważne rośliny uprawne, w tym zboża. W Polsce występuje ponad 150 gatunków traw.

Pozycja w systemie Reveala (1994–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa komelinowe (Commelinidae Takht.), nadrząd Juncanae Takht., rząd wiechlinowce (Poales Small), rodzina wiechlinowate (Poaceae (R. Br.) Barnh.), podrodzina jęczmieniowe (Hordeoideae Burmeist.), plemię jęczmieniowe (Hordeeae Kunth ex Spenn.), podplemię Hordeinae (Hordeinae Dumort.), rodzaj jęczmień (Hordeum L.).

Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski – całościowa, krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Opracowana została przez Instytut Botaniki im. prof. W. Szafera PAN w Krakowie. Składa się z dwóch wydań.

Jęczmieniowe - podrodzina (Hordeoideae Burmeist.) i plemię (Hordeeae Kunth ex Spenn.) roślin należących do rodziny wiechlinowatych. Nazwa polska podrodziny i plemienia jest identyczna. Typem nomenklatorycznym jest jęczmień (Hordeum). Jęczmieniowe to najważniejsze plemię z gospodarczego punktu widzenia, obejmują głównie zboża chlebowe.

Gatunki flory Polski

jęczmień dwurzędowy (płaskur) (Hordeum distichon L.) – uprawiany

jęczmień grzywiasty (Hordeum jubatum L.) – antropofit zadomowiony

jęczmień nadmorski (Hordeum marinum Huds.) – efemerofit

jęczmień pawi (Hordeum zeocrithon L.) – efemerofit

jęczmień płonny, j. płony (Hordeum murianum L.) – antropofit zadomowiony

jęczmień zwyczajny, j. wielorzędowy (Hordeum vulgare L.) – uprawiany, wyróżnia się podgatunki:

jęczmień czterorzędowy (Hordeum vulgare ssp. tetrastichon)

jęczmień sześciorzędowy (Hordeum vulgare ssp. hexastichon)

jęczmień żytni (Hordeum secalinum Schreb., syn. H. nodosum L.) – efemerofit

jęczmień bulwiasty (Hordeum bulbosum L.) – efemerofit

Pozostałe gatunki

Hordeum aegiceras Nees ex Royle, syn. H. trifurcatum – jęczmień trójwidlasty

Hordeum arizonicum Covas

Hordeum bogdanii Wilensky

Hordeum brachyantherum Nevski

Hordeum brachyatherum Phil.

Hordeum brevisubulatum (Trin.) Link

Hordeum californicum Covas & Stebbins

Hordeum capense Thunb.

Hordeum chilense Roem. & Schult.

Hordeum comosum J.Presl

Hordeum cordobense Bothmer, N.Jacobsen & Nicora

Hordeum depressum (Scribn. & J.G.Sm.) Rydb.

Hordeum erectifolium Bothmer, N.Jacobsen & R.B.Jørg.

Hordeum euclaston Steud.

Hordeum flexuosum Steud.

Hordeum fuegianum Bothmer, N.Jacobsen & R.B.Jørg.

Hordeum guatemalense Bothmer, N.Jacobsen & R.B.Jørg.

Hordeum halophilum Griseb.

Hordeum lagunculiforme Bacht.

Hordeum lechleri (Steud.) Schenck

Hordeum montanense Scribn. ex Beal

Hordeum muticum J.Presl

Hordeum parodii Covas

Hordeum patagonicum (Hauman) Covas

Hordeum procerum Nevski

Hordeum pubiflorum Hook.f.

Hordeum pusillum Nutt.

Hordeum roshevitzii Bowden

Hordeum spontaneum K. Koch – jęczmień dziki

Hordeum stenostachys Godr.

Hordeum tetraploidum Covas

Mieszańce międzygatunkowe:

Chwast – każda roślina niepożądana z punktu widzenia osoby, posługującej się tym terminem. Chwasty rosną zazwyczaj dziko na polu uprawnym, łące, pastwisku itp. Chwasty często produkują nasiona zdolne do długotrwałego przebywania w stanie spoczynku. Pozostają one w tym stanie, póki nie zostaną wystawione na działanie światła lub na przykład nie nastąpi uszkodzenie ich łupiny. Dzięki temu chwasty mogą kiełkować, np. w świeżo zaoranej ziemi.

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

Hordeum × blomii Thell.

Hordeum × intermedium (Körn.) Carleton

Hordeum × lagunculciforme (Bachteev) Nikif.

Hordeum × pavisii Préaub.

Zastosowanie

Rośliny uprawne do rodzaju tego należą jedne z najstarszych i najważniejszych zbóż (obecnie piąte co do wielkości uprawy na świecie). Uprawiany jest jęczmień zwyczajny, przy czym największym jego producentem jest Rosja. Najstarsze znane dowody na uprawę jęczmienia pochodzą z Bliskiego Wschodu i są datowane na VII tysiąclecie p.n.e. Jęczmień zwyczajny znajduje zastosowanie jako podstawowy surowiec do produkcji słodu jęczmiennego w browarnictwie oraz do produkcji kasz. Jęczmień jest także rośliną pastewną. Krótki okres wegetacji rośliny wynoszący 90 dni umożliwia uprawianie jej na terenach o chłodniejszym klimacie, a specjalnie wyhodowana odmiana o okresie wegetacji wynoszącym 55 dni, także na obszarach dalekiej północy.

Bliski Wschód (arab. الشرق الأوسط, hebr. המזרח התיכון, przestarzałe Lewant) – obszar geograficzny leżący na styku trzech kontynentów: Europy, Azji i Afryki.

Jęczmień (jeczmyk) (łac. hordeolum) – torbielowata infekcja powieki – ropień powodowany przez zakażenie gronkowcowe, usytuowany na brzegach powiek, gruczołów przyrzęsowych i tarczkowych. Niedoleczony, powracający jęczmień zewnętrzny może przerodzić się w gradówkę – spowodowaną przez blokadę gruczołów łojowych, natłuszczających powiekę.

Niektóre gatunki jęczmienia są roślinami ozdobnymi (jęczmień grzywiasty) lub chwastami (jęczmień płonny).

Zapoznaj się również z: Lista krajów największych producentów jęczmienia.

Zobacz hasło jęczmień w Wikisłowniku

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-30].
Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-05].
Poaceae (grass family) (ang.). W: Taxonomy Browser [on-line]. The National Center for Biotechnology Information. [dostęp 2011-01-30].
Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Hordeum (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-05].
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
L. Frey: Taksonomia traw. W: Księga polskich traw. L. Frey (red. nacz.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2007.
synonim H. distichon wg Hordeum zeocriton. W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-01-30].
Hordeum (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-01-30].