Język amharski - Polski Serwis Naukowy

Język amharski (አማርኛ, ’ämarəña, amhara) – język semicki z grupy etiopskiej, rodziny języków afroazjatyckich (chamito-semickich) z silnym wpływem substratu kuszyckiego. Jako język ojczysty używany jest przez około 18 mln osób, pełni także rolę języka urzędowego Etiopii, dzięki czemu na terenie kraju faktyczna liczba jego użytkowników jest większa. Językiem amharskim posługuje się także ok. 2,7 mln etiopskich emigrantów, głównie w Egipcie, Izraelu i Szwecji. Jest roboczym językiem rządu etiopskiego, etiopskiej armii oraz Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego.

Pismo etiopskie (amh. ፊደል fidäl) to pismo, które wykształciło się do zapisu języka gyyz, a z czasem zaczęto w nim zapisywać także inne języki Etiopii (głównie semickie). Obecnie używane jest do zapisu języków etiopskich (m. in. amharskiego i tigrinia) oraz języków omockich. Próby zastosowania pisma etiopskiego do zapisu języków kuszyckich nie przyniosły trwałych rezultatów, zapewne dlatego, że pismo to było postrzegane jako symbol amharskiej dominacji kulturowej.

Egipt (arab. مصر Miṣr; dialekt egipski: Máṣr (/masˤɾ/); łac. Aegyptus, gr. Αίγυπτος Aígyptos), nazwa oficjalna Arabska Republika Egiptu (arab. جمهوريّة مصر العربيّة Dżumhurijjat Misr Al-Arabijja) – państwo położone w północno-wschodniej Afryce z półwyspem Synaj w zachodniej Azji. Egipt otoczony jest przez Morze Śródziemne na północy i Morze Czerwone na wschodzie; graniczy z Izraelem i Strefą Gazy na północnym wschodzie, Sudanem na południu i Libią na zachodzie.

Jako język dworu królewskiego zastąpił pod koniec XIII wieku język gyyz. Ma spółgłoski ejektywne w miejsce ogólnosemickich faryngalizowanych.

Do zapisu języka amharskiego używa się pisma etiopskiego.

Fonetyka

Spółgłoski i samogłoski

Znajdujący się na kadłubie samolotu napis "Etiopia" የኢትዮጵያ (ye-Ītyōṗṗyā) zapisany przy pomocy pisma etiopskiego

Geminacja

Jak w wielu innych językach etiopskich, geminacja ma w języku amharskim wartość fonologicznie relewantną, tzn. długość spółgłoski może mieć znaczenie dla różnicowania wyrazów, np. alä 'powiedział', allä 'jest'; yǝmätall 'bije', yǝmmättall 'jest bity'. Geminacja nie jest zaznaczana w amharskiej ortografii, niemniej jednak dla użytkowników języka nie jest to szczególny problem, podobnie jak problemem nie jest kwestia zapisu samogłosek dla użytkowników języka arabskiego. Haddis Alemayehu, wybitny pisarz etiopski, który był orędownikiem reformy amharskiej ortografii, w swej powieści Fǝqǝr Ǝskä Mäqabǝr zaznaczał geminację poprzez umieszczanie kropek ponad znakami, oznaczającymi spółgłoskę, która uległa podwojeniu, lecz taka praktyka szerzej się nie przyjęła.

Języki etiopskie, włśc. języki etiosemickie - grupa języków z południowo-zachodniej gałęzi języków semickich, używana w Etiopii i Erytrei. Z powodu długotrwałych kontaktów z językami spoza rodziny semickiej od innych języków z tej rodziny odróżnia je m. in.:

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

Gramatyka

Rzeczowniki

Rodzaj

W języku amharskim istnieją dwa rodzaje gramatyczne: męski i żeński. Jednym z formalnych wyróżników rodzaju jest stary sufiks -t, służący do tworzenia rzeczowników rodzaju żeńskiego. Sufiks ten we współczesnym języku amharskim nie jest już produktywny i występuje tylko w ograniczonej liczbie wyrazów, tak rzeczowników, jak przymiotników. Przyłączają go rzeczowniki i przymiotniki zakończone na -awi, np. ityop':ya-(a)wi 'Etiopczyk' - ityop':ya-wi-t 'Etiopka'; sämay-awi 'niebiański' - sämay-awi-t 'niebiańska'. Sufiks ten pojawia się również w formach, takich jak nəgus 'król' - nəgəs-t 'królowa' czy qəddus 'święty' - qəddəs-t 'święta'.

Etiopia (Federalna Demokratyczna Republika Etiopii – w , ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk) – dawniej Abisynia – państwo położone we wschodniej Afryce. Od południa graniczy z Kenią, na zachodzie z Sudanem, na wschodzie z Dżibuti i Somalią, a na północnym wschodzie z Erytreą.

Spółgłoska ejektywna, dawniej abruptywna, rzadziej nazywana półdźwięczną - bezdźwięczna spółgłoska zwarta, szczelinowa lub zwarto-szczelinowa, przy artykulacji której powietrze wyrzucane jest przez gwałtowne uniesienie zamkniętej krtani, a nie poprzez wydech.

Innym formantem, służącym do tworzenia form rodzaju żeńskiego, jest sufiks -it, np. ləǧ 'chłopiec' - ləǧ-it 'dziewczyna'; bäg 'baran' - bäg-it 'owca'; šəmagəlle 'starzec' - šəmagəll-it 'stara kobieta, staruszka'; t'ot'a 'małpa' (m.) - t'ot'-it 'małpa' (f). Sufiks ten tworzy również takie formy rodzaju żeńskiego, które nie mają odpowiednika w rodzaju męskim, np. šärär-it 'pająk' (f.), azur-it 'wir' (f.). Obok nich są jednak rzeczowniki, które zostały utworzone przy pomocy sufiksu -it, traktowane są jednak jak rzeczowniki rodzaj męskiego: säraw-it 'wojsko', nägar-it 'bęben'.

Faryngalizacja (od grec. pharynx – ‘gardło’) to proces koartykulacyjny, polegający na utworzeniu podczas artykulacji dźwięku dodatkowego przewężania pomiędzy korzeniem języka a tylną ścianą gardła. Artykulacji tej można nauczyć się przesuwając nasadę języka do tyłu aż do momentu, gdy poczujemy napięcie mięśni, i nie rozluźniając ich starając się wypowiedzieć odpowiednią spółgłoskę zwykłą. Faryngalizacja nadaje spółgłosce dodatkowej barwy samogłoski [ɑ]. W transkrypcji IPA dźwięki faryngalizowane oznaczane są symbolem [ˁ] np. [tˁ].

Rodzajnik - specyficzny rodzaj przedimka, który oprócz właściwej przedimkowi kategorii określoności bądź nieokreśloności, wyznacza dodatkowo kategorię rodzaju gramatycznego, choć nie we wszystkich językach jest to ścisłe wyznaczenie w każdym przypadku - np. formy liczby mnogiej rodzajników niemieckich (die) lub francuskich (les) pełnią wyłącznie funkcję przedimków, gdyż w żaden sposób nie określają rodzaju gramatycznego następującego po nich rzeczownika.

Rodzaj żeński służy nie tylko do zaznaczania rodzaju naturalnego rzeczowników, może także informować o małych rozmiarach przedmiotów, np. bet-it-u 'mały dom' (dosł. dom-r.ż.-rodz.okr.). Sufiksy kojarzone z rodzajem żeńskim mogą służyć także pozytywnemu nacechowaniu emocjonalnemu rzeczowników.

Geminata – spółgłoska podwojona, np. w polskim wyrazie manna. Jeżeli dwie identyczne spółgłoski znajdują się na końcu tematu polskiego wyrazu, zwykle tylko druga z nich ulega zmiękczeniu: panna – pannie, getto – getcie (ale Jagiełło – Jagielle).

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

Określoność

W języku amharskim kategoria określoności wyrażana jest za pomocą specjalnego sufiksu (rodzajnika): -u lub -w dla rzeczowników rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej i -wa, -itwa lub -ätwa dla rzeczowników rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej, np.:

W liczbie pojedynczej rodzajnik jest wykładnikiem rodzaju rzeczownika, w liczbie mnogiej rodzaj nie jest wyróżniany, wszystkie formy określone przybierają rodzajnik -u, np. bet-ochch-u 'domu', gäräd-ochch-u 'panny'. Alternacje morfonologiczne pojawiają się w zależności od wygłosowej spółgłoski bądź samogłoski.

Języki afroazjatyckie (dawniej zwane rodziną semito-chamicką lub chamito-semicką) – wielka rodzina języków, zajmująca olbrzymie obszary od afrykańskich wybrzeży Atlantyku z językami hausa, arabskim i berberyjskimi na zachodzie aż po Róg Afryki (języki kuszyckie) i Bliski Wschód z językami hebrajskim i arabskim na wschodzie. Rodzina języków afroazjatyckich dzieli się na sześć podrodzin językowych:

Języki semickie - rodzina języków, należąca do języków afroazjatyckich, wywodząca się z języka prasemickiego. Językami semickimi posługuje się obecnie ok. 280 mln mówiących, zamieszkujących głównie na Bliskim Wschodzie, w Afryce Północnej i Etiopii. Współcześnie do najważniejszych języków tej rodziny zaliczają się:

Zaimki wskazujące

Podobnie jak w języku polskim, amharski wyróżnia dwa stopnie oddalenia przedmiotów od osoby mówiącej, bliższy (ten) i dalszy (tamten). Kategoriami gramatycznymi amharskich zaimków wskazujących są: liczba (pojedyncza i mnoga) oraz (tylko w liczbie pojedynczej) rodzaj.

Liczebniki

and
hulet
sost
arat
hammist
siddist
sebat
semmint
zeteń
asyr

Jeśli tam, gdzie oczekujesz wyrazów amharskich, widzisz sekwencję znaków zapytania w rodzaju "?? ???", oznacza to, że nie masz odpowiedniej czcionki zainstalowanej w swoim systemie. Skorzystaj np. z czcionki GFZemen (gotowa do instalacji).

Linki zewnętrzne

Podstawowe informacje o języku amharskim (pol.)

Strona amharskiej Wiki z instrukcjami instalacji odpowiednich czcionek (ang.)

Słownik amharsko-angielski (ang.)

Opis języka amharskiego (ang.)