Język fenicki - Polski Serwis Naukowy

Dialekt/Język fenicki – odmiana języka kananejskiego z rodziny języków semickich, którą posługiwali się Fenicjanie. Znany jest przede wszystkim z napisów, które znajdowano w wielu miejscowościach nad Morzem Śródziemnym.

Dla zapisu języka Fenicjanie stworzyli pismo z 22 znaków konsonantycznych, które – po uzupełnieniu go samogłoskami za pośrednictwem języka greckiego – dało podstawę dla opracowania alfabetu łacińskiego. Alfabet fenicki rozpoczynały dwie litery – alef i bet. W XIV–XIII wieku na obszarze syro-palestyńskim zakończył się proces uproszczenia pisma fenickiego, co spowodowało jego upowszechnienie. Zastąpiono także trwały materiał pisarski, jakim były tabliczki gliniane, nietrwałymi pergaminem, skórą, papirusem itd. Z tego powodu fenicki nazwano językiem epigraficznym, gdyż bezpośrednie świadectwa języka są niezwykle rzadkie. Pismo fenickie odczytał w 1764 roku Jean-Jacques Barthélemy.

Titus Maccius Plautus (ok.) - komediopisarz rzymski, jeden z najstarszych (obok Katona Starszego) pisarzy rzymskich, których utwory zachowały się w czymś więcej niż fragmentach, a przy tym jeden z dwóch (obok Terencjusza) komediopisarzy rzymskich, których komedie znamy z autopsji.

Języki kananejskie - grupa językowa w obrębie języków semickich, obejmująca języki używane niegdyś na terytorium Syrii, Fenicji, Palestyny i Transjordanii. Wszystkie języki z tej grupy wymarły w pierwszym tysiącleciu p.n.e. i tylko język hebrajski przetrwał dłużej jako język literacki i język religijny wśród Żydów. W XIX wieku rozpoczęto proces rewitalizacji hebrajskiego, zakończony sukcesem: dziś hebrajski jest językiem urzędowym państwa Izrael.

Na terenach niegdysiejszej Fenicji teksty w języku fenickim odkryto niewielką liczbę tekstów, za to na obszarach, objętych ekspansją Fenicjan, takich zabytków jest więcej. Mimo to charakteryzują się one ubogim słownictwem, napisy są przeważnie krótkie, samogłoski nie są oznaczane. Najstarsze pochodzą z IX wieku p.n.e., większość jest z V wieku p.n.e. lub późniejsza. Najwcześniejszy zapis pochodzi z sarkofagu Ahirama z Byblos. Datowany jest na około 1000 rok p.n.e. Na około 1300 rok p.n.e. szacowana jest inskrypcje Szafatbaala i Abdo. Teksty z VI-IV wieków p.n.e. pochodzą głównie z Fenicji, takie jak, na przykład inskrypcja Eszmunazara – króla Sydonu. Poza Fenicją zapisy w języku fenickim znaleziono na Cyprze, Malcie oraz w Egipcie, Atenach, Pireusie. W komedii Plauta Poenulus (Kartagińczyk) znajduje się 10 wierszy w języku fenickim. Ze źródeł tych wynika, że język fenicki był co prawda odrębny, ale mało różnił się od hebrajskiego i moabickiego, również zaliczanych do rodziny semickiej.

Hetyci (biblijni חתי lub HTY) – lud posługujący się indoeuropejskim językiem hetyckim, który około XVII w. p.n.e. stworzył potężne państwo z centrum w Hattusa (dzisiejsze Boğazkale) w Anatolii. Potęga państwa opierała się na znakomicie, jak na owe czasy, uzbrojonej armii (broń z żelaza, zbroje, doskonałe rydwany bojowe). W okresie swojej największej świetności Hetyci kontrolowali Anatolię, północną Mezopotamię, Syrię i Palestynę. Państwo Hetytów upadło około 1200 p.n.e. prawdopodobnie pod naporem Ludów Morza, chociaż nieliczne hetyckie miasta-państwa w północnej Syrii przetrwały do roku 708 p.n.e.

Język moabicki - wymarły język semicki z grupy kananejskiej, bardzo blisko spokrewniony z hebrajskim. Używany był w królestwie Moabitów, na terenach dzisiejszej północno-zachodniej Jordanii w pierwszym tysiącleciu przed naszą erą. Znany jedynie z kilku inskrypcji, m.in. ze Steli Meszy.

Język fenicki był używany poza Fenicją w Sam'al (hetyckie Zincirli i Karatepe). W basenie centralnym i zachodnim Morza Śródziemnego pojawiła się jego odmiana kartagińska – punicka i nowopunicka, będąca formą kursywną fenickiego i używana od przełomu XIV–XIII wieku p.n.e. aż do III wieku n.e.

Sarkofag Ahirama, króla Byblos, jest najstarszym fenickim dziełem sztuki, które zostało odkryte przez P. Monteta w grobie V, w nekropolii królewskiej z okresu środkowego brązu.

Język hebrajski (hebr. עִבְרִית, trb. iwrit) – język z grupy kananejskiej języków semickich, należący do afroazjatyckiej rodziny językowej, zapisywany alfabetem hebrajskim.

Przypisy

M. L. Uberti, Wprowadzenie do historii starożytnego Bliskiego Wschodu..., s. 38.
M. L. Uberti, Wprowadzenie do historii starożytnego Bliskiego Wschodu..., s. 38–39.

Bibliografia

Uberti M. L., Wprowadzenie do historii starożytnego Bliskiego Wschodu, Warszawa 2010. ISBN 978-83-235-0680-5.