Język fulfulde - Polski Serwis Naukowy

Język ful (zwany także: fula, fulani, fulfulde) jest językiem regionu Afryki Zachodniej, używanym przez ludy Fula od Senegalu po Kamerun i Sudan. Rozpada się na wiele dialektów. Klasyfikowany w obrębie grupy atlantyckiej języków nigero-kongijskich. Zapisywany najczęściej zmodyfikowanym alfabetem łacińskim w ortografii przyjętej w 1966 roku na konferencji UNESCO w Bamako. W niektórych rejonach Afryki do zapisu języka fula używa się także pisma arabskiego.

Alfabet łaciński (łacinka), tzw. alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.

Spółgłoski nosowe (sonanty nosowe) to nosowe spółgłoski zwarto-otwarte, których artyklucyjną cechą jest utworzenie zwarcia w jamie ustnej, jednak w odróżniu od spółgłosek zwartych otworzony zostaje równocześnie tor nosowy, tj. podniebiennie miękkie zostaje opuszczone. Wśród spółgłosek zwartych występują spółgłoski, które różnią się tylko opozycją ustna vs. nosowa.

Ważniejsze dialekty

Pular Fuuta - używany na terenach dawnego królestwa Futa Dżalon (głównie w obecnej Gwinei, południowo-wschodnim Senegalu, wschodniej Gwinei Bissau i północnym Sierra Leone)

Fulakunda - używany w Senegalu w regionie Casamance, zachodniej Gwinei Bissau i Gambii

Pulaar - używany w północnym Senegalu i południowej Mauretanii

Fulfulde - właściwie grupa dialektów (m. in. bagirmi, adamawa, borgu, maasina), używanych w Mali, Ghanie, Togo, Czadzie, Nigerii, Burkina Faso, RŚA, Burkina Faso, Beninie, Kamerunie i Sudanie.

Klasy nominalne i mutacja spółgłosek

Język ful jest językiem o złożonym systemie sufiksalnych klas nominalnych, przy czym wyznacznikiem każdej klasy jest nie tylko odpowiedni sufiks, ale też odpowiednia alternacja spółgłosek tematycznych. Spółgłoski tematyczne ulegają permutacji w trzech stopniach według następującego schematu:

Języki atlantyckie (lub zachodnioatlantyckie) grupa języków z rodziny nigero-kongijskiej, według niektórych klasyfikacji stanowiąca podgrupę języków atlantycko-kongijskich. Używane wzdłuż wybrzeża Oceanu Atlantyckiego od Senegalu po Liberię. W przypadku języka ful, znaczące skupiska wzdłuż Sahelu, od Senegalu po Nigerię i Kamerun. Język ful i język wolof z Senegalu to najpopularniejsze języki z tej grupy, każdym z nich posługuje się kilka milionów ludzi.

Klasa nominalna (także: klasa rzeczownikowa, klasa imienna) to wyróżniana w gramatyce niektórych języków grupa pojęciowa rzeczowników, z których każda wymaga osobnej formy wyrazu określającego dany rzeczownik. Rzeczowniki należące do poszczególnych klas mogą mieć jakąś charakterystykę formalną (prefiks, sufiks), odróżniającą pewne klasy od siebie (tak jest np. w języku suahili), ale nie muszą (np. w języku lakijskim). Podstawą podziału na klasy są kategorie znaczeniowe, np. w języku duala (rodzina bantu) istnieje 7 klas: pierwsza obejmuje rzeczowniki oznaczające osoby (ludzi), druga - istoty żywe nie będące osobami, trzecia - narzędzia, towary itp. rzeczy, piąta - rzeczy małe itd. Właściwe zatem klasy nominalne takich języków, jak bantu czy niektóre kaukaskie (np. lakijski, czeczeński), są zjawiskiem tego samego typu co rodzaj gramatyczny rzeczowników w językach indoeuropejskich (nie są mu jednak tożsame).

Spółgłoski /l/, /t/, nosowe i glotalizowane nie ulegają permutacji.

Przykład: stopień szczelinowy: rawan-du = "pies" (sufiks i stopień mutacji dla liczby pojedynczej) stopień zwartowybuchowy: dawaa-di = "psy" (sufiks i stopień mutacji dla liczby mnogiej) stopień prenazalizacji: ndawa-koy = "pieski" (sufiks i stopień mutacji dla zdrobnienia liczby mnogiej)

Permutacjom ulegają też formy czasowników, liczebników i przymiotników.

Czasownik – odmienna oraz samodzielna część mowy przedstawiająca dziejące się czynności oraz niektóre stany. W zdaniu tworzy orzeczenie. Nie w każdym języku da się wyróżnić jasną klasę czasowników, np. w języku japońskim przymiotniki mają wiele właściwości charakterystycznych dla czasowników.

Casamance (wolof: Kaasamaas) - region Senegalu, położony na południe od terytorium Gambii nad rzeką Casamance. Obejmuje trzy regiony administracyjne kraju: Ziguinchor, Sédhiou i Kolda. Głównym miastem regionu Casamance jest Ziguinchor. Powierzchnia regionu wynosi ok. 29 tys. km², zamieszkuje go ok. 800 tys. mieszk.

Źródła

Stanisław Piłaszewicz, Eugeniusz Rzewuski Wstęp do afrykanistyki, s. 50-52, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, ISBN 83-235-0061-4

Caudill H. i Besseko O. (2001), Midho waawi Pular! Lerner's guide to Pular (Fuuta Jallon) (plik *.PDF), str. 4 i 14