Język hawajski - Polski Serwis Naukowy

Język hawajski (hawajski: ‘Ōlelo Hawai'i) jest językiem Hawajczyków, rdzennych mieszkańców Hawajów.

Należy do grupy polinezyjskiej rodziny języków austronezyjskich. Jest blisko spokrewniony z językami: rarotonga, tuamotu, maoryskim i tahitańskim, bardziej odległe pokrewieństwo łączy go z samoańskim, fidżi i innymi językami używanymi w Polinezji. Wykazuje słabsze pokrewieństwo z językami malajo-polinezyjskimi Azji Południowo-Wschodniej oraz z obszaru Oceanu Indyjskiego.

Język fidżyjski (Na Vosa Vakaviti) – język austronezyjski ze wschodniej gałęzi grupy oceanicznej, blisko spokrewniony z językami polinezyjskimi, przez wieki pozostawał pod ich wpływem z powodu kontaktów Fidżyjczyków z Tongijczykami i Samoańczykami. Używany jest na Fidżi przez około 300.000 ludzi, dla których jest to język podstawowy. Jest to mniej niż połowa ludności Fidżi, którą stanowią niemal wyłącznie autochtoni.

Aloha – wyraz w języku hawajskim używany jako powitanie (w różnych formach: aloha – cześć, aloha kakahiaka/aloha ʻauinalā – dzień dobry, aloha ahiahi – dobry wieczór, aloha kākou – witamy) i pożegnanie. Oznacza także miłość, uczucie, pokój, afekt, litość. Pochodzi od prapolinezyjskiego słowa alofa oznaczającego miłość. Według podań ludowych, słowo powstało z połączenia hawajskiego alo (pol. twarz, bliskość, pierwszy plan, podzielenie) i ha (pol. sens życia), nie ma na to jednak lingwistycznych dowodów.

Język hawajski jest językiem wymierającym. Od 1900 roku liczba użytkowników hawajskiego, dla których jest on językiem rodzimym spadła z 37000 do 1000, z czego połowa użytkowników jest już w wieku co najmniej 70 lat.

Na większości hawajskich wysp został zastąpiony językiem angielskim i nie jest szeroko używany jako język codziennego użytku. Wyjątkiem jest, ze względu na jej izolację (zamierzoną) od wpływów cywilizacyjnych, wyspa Ni'ihau.

Język hawajski charakteryzuje się bardzo małą liczbą fonemów – podobnie jak jego polinezyjscy krewni. Posiada tylko 8 spółgłosek i 5 samogłosek. Szczególnie interesujący jest brak fonemu /t/ – zaledwie kilka języków wykazuje taki brak. Zbiór fonemów hawajskiego tworzą spółgłoski: /p/, /k/, /?/ (zwarcie krtaniowe, po hawajsku ‘okina, zapisywany jako pojedynczy otwierający apostrof ‘), /m/, /n/, /w/, /v/, /l/, /b/ oraz samogłoski: /a/, /e/, /i/, /o/, /u/. Fonemy /v/ i /w/ zapisywane są za pomocą tej samej litery 'w' (alfabet hawajski). Wymawiana jest ona jako /w/ jedynie na początku słowa.

Język samoański (Gagana Samoa) - język z grupy języków polinezyjskich z wielkiej rodziny austronezyjskiej, używany przez ok. 370 tys. Samoańczyków, przede wszystkim na pacyficznych wyspach Samoa i Samoa Amerykańskiego, gdzie ma status języka urzędowego. Wiele tysięcy Samoańczyków zamieszkuje również Nową Zelandię (zwłaszcza Auckland), Australię i Hawaje, w większości zachowując swój język.

Język maoryski – język, którym posługują się Maorysi, rdzenna ludność Nowej Zelandii. Jeden z trzech języków urzędowych tego państwa (pozostałe to język angielski i nowozelandzki język migowy). Posługuje się nim obecnie około 165 tys. osób. Na ponad 500 tysięcy etnicznych Maorysów, jedynie kilkanaście procent potrafi posługiwać się tym językiem.

Po każdej spółgłosce zawsze występuje samogłoska tworząc razem dwuliterową sylabę. Samogłoski w akcentowanych sylabach wymawiane są dłużej, a w piśmie oznaczane makronem. Samogłoski mogą występować parami lub nawet w trójkach (np. luau – tradycyjna uroczystość hawajska).

Polinezja (z gr. πολύς polys „liczny” + νῆσος nesos „wyspa”) – wschodnia część Oceanii, położona w środkowej części Oceanu Spokojnego, po obu stronach równika i po obu stronach linii zmiany daty. Wyspy Polinezji są pochodzenia wulkanicznego lub koralowego. Klimat wysp jest gorący i wilgotny; porasta je bujna roślinność międzyzwrotnikowa.

Fonem – najmniejsza jednostka mowy rozróżnialna dla użytkowników danego języka. Może mieć kilka reprezentacji dźwiękowych (alofonów) występujących w różnych kontekstach lub też zamiennie.

Kategorie gramatyczne są wyrażane przede wszystkim przedrostkami i słowami posiłkowymi. Czasownik odróżnia tylko czas przeszły i nieprzeszły. Hawajski jest też jednym z języków, które w 1 osobie l. mn. i liczby podwójnej rozróżniają zaimki osobowe według tego, czy "my" obejmuję rozmówcę, czy też nie, tj. kaakou – 'my wraz z tobą', maakou – 'my, ale bez ciebie'.

Język rarotonga, znany również jako Język maoryski Wysp Cooka - język z grupy języków polinezyjskich używanych na Wyspach Cooka. Około 42 tysięcy użytkowników, głównie na Wyspach Cooka, ale także wśród emigrantów z Niue na Nowej Zelandii.

Hawaje (ang. Hawaii, dawniej: Sandwich Islands, nazwane tak przez Cooka na cześć Johna Montagu, 4. hrabiego Sandwich) – archipelag pochodzenia wulkanicznego na Oceanie Spokojnym.

Z Hawajami i językiem hawajskim kojarzy się, nie bez podstaw, słowo aloha, najpopularniejsze powitanie wśród mieszkańców wysp (używane jest także jako pożegnanie). Dalsze jego znaczenia to romantyczna miłość, afekt lub po prostu najlepsze życzenia.

Drugim co do użyteczności w codziennych kontaktach słowem jest mahalo czyli dziękuję.

Makron, (gr. μακρόv / makrón, dosłownie: długi) to znak diakrytyczny umieszczany nad lub pod samogłoską, początkowo używany do zaznaczania długiej sylaby w metrum greckim lub łacińskim. Dzisiaj używany jest także do zaznaczenia, że dana samogłoska jest długa (jego przeciwieństwem jest brevis ˘, używany początkowo do oznaczenia krótkiej sylaby, a dziś także krótkiej samogłoski).

Ocean Indyjski – trzeci pod względem wielkości zbiornik wodny na świecie, zajmujący około 20% powierzchni Wszechoceanu. Od północy ograniczony jest przez Azję, od zachodu przez Półwysep Arabski i Afrykę, od wschodu przez Półwysep Malajski, Wyspy Sundajskie oraz Australię, a od południa przez Antarktydę. Umownymi granicami są południki: 20° i 147° długości geograficznej wschodniej.

Słowo Hawaje w języku hawajskim (w zapisie Hawai‘i) wymawiane jest /havaiʔi/, jednakże Amerykanie, przenosząc zwyczaj z angielskiego, wymawiają /hawaiʔi/ (w języku angielskim Hawaii czyta się /ha:'waii/).

Uwaga: wiki w języku hawajskim znaczy szybko, w pośpiechu, a więc wiki wiki będzie oznaczać bardzo szybko, tak jak np. w nazwie firmy 'Wiki Wiki Messenger Service' (bardzo szybkie usługi kurierskie)

Przypisy

Ethnologue 14 report for language code:

Zobacz też

Alfabet hawajski

Pidżyn hawajski

Linki zewnętrzne

Dane Ethnologue na temat języka hawajskiego

Podstawowe słówka i zwroty

Słownik hawajski

Słownik online

Stacje radiowe nadające w języku hawajskim