Język hetycki - Polski Serwis Naukowy

Język hetycki (zw.również nesyckim) - jest najlepiej znanym z wymarłych języków z podrodziny anatolijskiej języków indoeuropejskich. Mówili nim Hetyci w Azji Mniejszej w II tysiącleciu p.n.e. Poświadczony już w staroasyryjskich tekstach klinowych z Kanesz (Nesa, XVIII–XVII w. p.n.e.) był głównym językiem dokumentów klinowych z Hattusa, stolicy państwa Hetytów.

Język Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.

Języki indoeuropejskie - jedna z największych i najwcześniej odkrytych spokrewnionych ze sobą języków współczesnych, używanych od kilku tysięcy lat w Europie, Indiach (stąd przymiotnik indoeuropejski) i południowo-zachodniej Azji. W czasach nowożytnych języki indoeuropejskie rozprzestrzeniły się na wszystkie kontynenty, głównie za sprawą angielskiego, hiszpańskiego i portugalskiego. Obecnie jako językami ojczystymi posługuje się nimi ok. 3 miliardy osób na całym świecie (co stanowi ok. 45% ziemskiej populacji).

Wyróżnia się 3 okresy rozwoju języka hetyckiego:
– starohetycki (od XVI do połowy XV w. p.n.e.)
– średniohetycki (od połowy XV do XIV w. p.n.e.)
– nowohetycki (od początku XIV do XIII w. p.n.e.).
Teksty starohetyckie są najstarszymi pisanymi zabytkami w rodzinie języków indoeuropejskich. Odkryte zostały w północnej Turcji w ruinach starożytnego pałacu królewskiego. Znaleziono tam 13 tysięcy glinianych tabliczek z hetyckim pismem klinowym. Odczytał je czeski orientalista Bedřich Hrozný i udowodnił indoeuropejskie pochodzenie języka. Swoje dokonania ogłosił 24 listopada 1915 podczas wykładu w Towarzystwie Bliskowschodnim w Berlinie. Wydarzenie to uznaje się za narodziny hetytologii.
Podrodzina językowa – grupa języków w obrębie rodziny językowej wywodząca się od jednego prajęzyka pośredniego. Ten prajęzyk pośredni wywodzi się natomiast od wspólnego dla całej rodziny prajęzyka. Przykładowo język prasłowiański, z którego wywodzą się wszystkie współczesne języki słowiańskie, pochodzi od języka praindoeuropejskiego.

Hetyckie pismo hieroglificzne, inne nazwy: hieroglify luwijskie, hieroglify anatolijskie – system znaków graficznych, którego używano w państwie Hetytów od około połowy drugiego tysiąclecia p.n.e. do około połowy pierwszego tysiąclecia p.n.e. Zostało odkryte w pierwszej połowie XIX wieku, odczytane zaś – w pierwszych dekadach XX wieku. Pochodzenie pisma jest nieznane.

Językoznawcy wciąż nie są pewni, czy języki anatolijskie oderwały się od języka praindoeuropejskiego i rozwijały samodzielnie, czy też były po prostu jednymi z pierwszych, które ten proces rozpoczęły. Choć wciąż nie rozwikłano wielu zagadek, postępujące badania wykazały istnienie w języku hetyckim znacznie większej liczby słów pochodzenia indoeuropejskiego niż wcześniej oceniano.

Pismo klinowe to najstarsza, na Bliskim Wschodzie, odmiana pisma, stworzona najprawdopodobniej przez Sumerów ok. 3500 lat przed naszą erą. Pierwotnie było złożone z przedstawień rysunkowych, które wyobrażały przedmioty albo jeden charakterystyczny ich element, a przy bardziej abstrakcyjnych pojęciach – kompozycje symboliczne. Na początku system był całkowicie ideograficzny (obrazkowy). Każdy znak miał znaczenie podstawowe, do którego dochodziły znaczenia poboczne. Nazwa pochodzi od kształtu znaków odciskanych na glinianych tabliczkach za pomocą kawałka trzciny. Jego powstanie, w IV tysiącleciu p.n.e., związane było z administracyjnymi i gospodarczymi potrzebami rozwijającej się coraz bardziej cywilizacji. Do największego rozkwitu doszło w XIV-XIII w. p.n.e. z uwagi na wagę języka akadyjskiego na Bliskim Wschodzie, w którym było zapisywane. Pismo klinowe używane było aż do okresu panowania na Bliskim Wschodzie hellenistycznej dynastii Seleucydów w II w. p.n.e.

Hattusa (w literaturze przedmiotu również Hattusas, Hattuşaş i Hattusza)) — stolica imperium hetyckiego. Obecnie stanowisko archeologiczne położone w pobliżu miasta Boğazkale w Anatolii, około 145 km od Ankary, w 1986 roku wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Język hetycki posługiwał się dziewięcioma przypadkami, a więc o 1 więcej niż język praindoeuropejski. Do XVI wieku p.n.e. pisany był pismem klinowym.
Na początku XX wieku odkryto inskrypcje, zapisane hieroglifami. Pismo zostało nazwane hetyckim pismem hieroglificznym. Najstarsze zabytki tego typu pochodzą z połowy II tysiąclecia p.n.e. Pismo prawdopodobnie zostało stworzone na potrzeby sztuki monumentalnej. Posługiwano się nim do połowy I tysiąclecia p.n.e.
Unicode (zwany czasem po polsku Unikod) – komputerowy zestaw znaków mający w zamierzeniu obejmować wszystkie pisma używane na świecie. Definiują go dwa standardy – Unicode oraz ISO 10646. Znaki obu standardów są identyczne. Standardy te różnią się w drobnych kwestiach, m.in. Unicode określa sposób składu.

Hetyci (biblijni חתי lub HTY) – lud posługujący się indoeuropejskim językiem hetyckim, który około XVII w. p.n.e. stworzył potężne państwo z centrum w Hattusa (dzisiejsze Boğazkale) w Anatolii. Potęga państwa opierała się na znakomicie, jak na owe czasy, uzbrojonej armii (broń z żelaza, zbroje, doskonałe rydwany bojowe). W okresie swojej największej świetności Hetyci kontrolowali Anatolię, północną Mezopotamię, Syrię i Palestynę. Państwo Hetytów upadło około 1200 p.n.e. prawdopodobnie pod naporem Ludów Morza, chociaż nieliczne hetyckie miasta-państwa w północnej Syrii przetrwały do roku 708 p.n.e.

Przypisy

D. Diringer, Alfabet, czyli Klucz do dziejów ludzkości, Warszawa 1972, s. 91–95.

Wskazówki bibliograficzne

C. R.Gurney, Hetyci, Warszawa 1972.

I. R. Danka, Języki anatolijskie, [w:] L. Bednarczuk (wyd.), "Języki indoeuropejskie", t. I, Warszawa 1986, s. 292 nn.

Maciej Popko, Ludy i języki starożytnej Anatolii, Warszawa 1999.

Zobacz też

Bedrich Hrozny

Hetyci

teoria laryngalna

Linki zewnętrzne

Kurs języka hetyckiego University of Texas at Austin (ang.)

Strona poświęcona językowi hetyckiemu gramatyka w formatach PDF i HTML, słownik, listy znaków, teksty klinowe, forum (ang.) (fr.)

Portal hetytologiczny teksty źródłowe, wiele materiałów (niem.)

Chicago Hittite Dictionary w wersji online wymaga zainstalowania wirtualnej maszyny Java

Przekłady tekstów hetyckich (ang.)

Strona Craiga Melcherta znawcy języków anatolijskich zawiera teksty artykułów naukowych autora (ang.)

Czcionka zawierająca kliny hetyckie zgodna z Unicode (niem.)

Czcionka zawierająca kliny hetyckie i sumeryjskie zgodna z Unicode