Tablica informacyjna w dwóch językach: polskim i kaszubskim

Spory co do przynależności kaszubszczyzny do dialektów języka polskiego trwają od dawna i jeszcze nie został w tej sprawie zawarty kompromis. Co prawda, język kaszubski został na mocy ustawy uznany w Polsce za język regionalny, ale nie przekonuje to wszystkich językoznawców o jego rzeczywistej samodzielności. Głównym argumentem za odrębnością od polszczyzny jest fakt, że kaszubski znacznie różni się od języka ogólnego. Gdy jednak porównuje się południowe dialekty kaszubskie z gwarami północnymi Wielkopolski lub Mazowsza, odnajduje się więcej podobieństw, a co za tym idzie - wyróżnić można mniej cech charakterystycznych dla całego obszaru kaszubszczyzny, a nie występujących w ogóle w innych dialektach polskich.

Zasadne jest również historyczne ujmowanie języka (dialektu) kaszubskiego wraz ze staropolszczyzną (według Aleksandra Brücknera i innych), gdyż większość cech dystynktywnych kaszubszczyzny (szwa kaszubska, kaszubienie) pojawia się dopiero po okresie staropolskim. Są jednak i takie cechy języka kaszubskiego, których rodowód jest znacznie starszy i świadczy o specyficznych drogach rozwoju języka Słowian nadbałtyckich już w okresie wyodrębniania się języków słowiańskich z języka prasłowiańskiego. Taką cechą jest utrzymanie grupy TarT z prasłowiańskiego TărT (gard, por. pol. gród), czyli brak metatezy, która jest datowana na VIII/IX wiek, stanowiąc najstarszy symptom rozpadu języka prasłowiańskiego. Kaszubski, tak jak wymarłe gwary zachodniopomorskie, wykazuje pewne podobieństwa względem połabszczyzny, co spowodowane jest wielowiekowym sąsiedztwem obu tych języków, ale dominują w nim cechy wschodniolechickie (staropolskie).

Związki kaszubszczyzny z polszczyzną mają wymiar nie tylko lingwistyczny, ale też kulturowy. Ich uwypuklanie może wiązać się z ogólną działalnością na rzecz wiązania Pomorza z Polską, zwłaszcza wobec przeciwnych procesów germanizacyjnych. Przykładowo, Krzysztof Celestyn Mrongowiusz wyrażając swój pogląd o relacji kaszubszczyzny z językiem polskim, odwołał się do stosunków dialektów niemieckich do odmiany ogólnoniemieckiej: "język kaszubski [...] stanowi jedynie dialekt polskiego języka literackiego (hochpolnisch) i jest mu nawet bliższy aniżeli dialekt bawarski lub saski niemieckiemu językowi literackiemu".

Polski językoznawca, Jan Baudouin de Courtenay, powiedział, że "język kaszubski jest bardziej polski niż sam język polski". Miał on zapewne na myśli to, że kaszubszczyzna jest bardziej konsekwentna w niektórych zmianach językowych i zachowuje więcej staropolskiego słownictwa niż literacki język polski. Niemniej, przy opisach zróżnicowania geograficznego języka polskiego podkreślał, że status kaszubszczyzny jest sporny i gwarom kaszubskim przeciwstawiał gwary bezsprzecznie polskie. Pisząc o historii języka polskiego między etapem wyłącznie polskim a wspólnym dla wszystkich Słowian zachodnich umieścił etap wspólnoty lechickiej tworzonej przez Polaków w ścisłym znaczeniu, Kaszubo-Słowińców, Pomorzan (zachodnich) i Połabian. Docenił również próbę opracowania pisowni kaszubskiej dokonaną przez Stefana Ramułta.

Jan Karłowicz w swej publikacji pod tytułem "Gwara kaszubska" obalił większość argumentów językoznawczych za odrębnością kaszubszczyzny od języka polskiego, głoszonych głównie przez Baudouina de Courtenay. Etnograf ten doszukiwał się cech etnolektu kaszubskiego, których nie ma w języku literackim, w dialektach języka polskiego. Zauważył, że innowacyjne stwardnienie spółgłosek ć, ś, ź i dź, zwane w przypadku kaszubszczyzny kaszubieniem, występuje również w dialekcie północnokresowym w gwarze Kowna i zasugerował, że powodem wystąpienia tego zjawiska jest wpływ obcego języka (odpowiednio dolnoniemieckiego i litewskiego) na polszczyznę.

W Dialektach i gwarach polskich jako argumenty za uznaniem kaszubszczyzny za dialekt języka polskiego podano fakt, że na terenie kaszubskim z krzyżujących się tendencji zachodniolechickich (połabskich) i wschodniolechickich (polskich) przeważały zawsze te ostatnie. Do cech wspólnych z dialektami Polski północnej należy fonetyka międzywyrazowa ubezdźwięczniająca, zmieszanie i z y, przejście nagłosowego ja- w je- i ra- w re-, zanik ruchomego e w końcówkach typu -ek (współcześnie pozostało tylko w kaszubszczyźnie), twarda wymowa l przed i, asynchroniczna wymowa spółgłosek wargowych miękkich. Z dialektem wielkopolskim mowę kaszubską łączy dyftongiczna wymowa samogłosek, pomieszanie nagłosowego o- z wo-, brak mazurzenia i formy typu strzoda, zdrzódło.

W Dialektach polskich Karol Dejna klasyfikuje kaszubszczyznę jako dialekt języka polskiego, z tym że dzieli polski obszar dialektalny na dwie grupy: dialekty środkowolechickie (pomorskie) i wschodniolechickie (lądowe). Zaznacza, że grupę środkowolechicką stanowią dialekty przejściowe z językiem połabskim, ale ówczesna sytuacja polityczna Pomorza doprowadziła do zbliżenia się kaszubszczyzny do dialektów Polski kontynentalnej.

Aleksander Brückner uważał że: "język kaszubski jest gwarą staropolską, biorącą udział nawet w późnym rozwoju językowym polskim i od polszczyzny odrywać go nie można; stanowi pomost od nadnoteckiej polszczyzny ku coraz dalszym, a wskutek tego i odrębniejszym gwarom, od których niegdyś Pomorze, Marchie, Meklemburg aż za samą Łabę do Starej Marchii i Lüneburgu rozbrzmiewały, gdy te ziemie jeszcze słowiańskimi były; wymarli tam Słowianie ostatecznie dopiero w w. XVI i XVII".

Profesor Kazimierz Nitsch wyrażał pogląd, iż kaszubszczyzna jest dialektem języka polskiego, a jej znaczna odmienność od języka literackiego wynika z peryferyjnego niegdyś położenia Kaszub.

Opinia popularyzatora wiedzy o języku polskim, profesora Jana Miodka, brzmi: "kaszubszczyzna to absolutnie gwara i jako taka niech sobie króluje w domach, w szkole na określonych lekcjach, w zespołach folklorystycznych", przeciwko czemu zaprotestował historyk języka polskiego prof. Edward Breza.

Hanna Dalewska-Greń uważa, że język literacki oparty na dialektach kaszubskich można uznać za mikrojęzyk.

W serwisie "Gwary polskie. Przewodnik multimedialny" opracowanym przez językoznawców z Zakładu Historii Języka Polskiego i Dialektologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz Towarzystwo Kultury Języka kaszubszczyznę potraktowano jak odrębny język, niewchodzący w skład dialektów języka polskiego, aczkolwiek nie podano ku temu żadnych argumentów językoznawczych. W ramach wydawanej od 1997 roku przez Uniwersytet Opolski serii "Najnowsze dzieje języków słowiańskich", której kolejne tomy poświęcone są poszczególnym językom słowiańskim, kaszubszczyznę potraktowano odrębnie, wydając oddzielny tom jej dotyczący.

Dialekty pomorskie a sąsiednie dialekty

Dialekty kaszubskie na początku XX wieku wg F.Lorentza

Występowanie grup lokalnych na obszarze dialektów kaszubskich wg Bernarda Sychty

Zespół dialektów pomorskich znajdując się w kontinuum dialektalnym języków lechickich ma związki z etnolektami ludności sąsiedniej. Oprócz wyraźnych ośrodków wschodniolechickiego (polskiego) i zachodniolechickiego (połabski), językoznawcy wymieniają niekiedy łańcuch dialektów centralnych z północnych Niemiec i Polski obejmujący dialekty kaszubskie. Wskazuje to na przejściowy charakter tych dialektów, które mogą dzielić część cech z sąsiednimi, pokrewnymi dialektami. Dialekty kaszubsko-słowińskie miały wpływ na kształtowanie się sąsiednich gwar i dialektów języka polskiego: kociewskiego, borowiackiego i krajniackiego. Dzisiejsza przynależność tychże do polszczyzny nie podlega wątpliwości, ale posiadają one również cechy wspólne z językiem pomorskim, co świadczy o ich przejściowym charakterze. Friedrich Lorentz przypuszczał, że dialekty kociewskie i borowiackie pierwotnie należały do pomorszczyzny i zostały spolonizowane na skutek polskiej kolonizacji tych terenów. Z kolei dialekt krajniacki, według Lorentza, najprawdopodobniej już pierwotnie był częścią polszczyzny. Wspólną cechą gwar kociewskich z kaszubszczyzną jest np. szczątkowo zachowana tzw. grupa "TarT" (w takich wyrazach jak parmiéń, Starogard, itp.). Również pewna część leksyki gwar kociewskich jest wspólna z kaszubszczyzną, np. nórt, stark, iścić sia. Gwary borowiackie z pomorskim obszarem językowym łączy np. afrykatyzacja spółgłosek tylnojęzykowych, np. taczi dłudżi ('taki długi'). To z kolei jest obecnie interpretowane jako innowacja powstała w gwarach północnowielkopolskich, którą kaszubszczyzna przejęła. Wpływ kaszubszczyzny za pośrednictwem polskich gwar nadwiślańskich sięga aż do gwary lubawskiej.

Język pomorski wywarł również pewien wpływ na gwary języka dolnoniemieckiego używane na Pomorzu. Po germanizacji Pomorza Zachodniego mową tamtejszej ludności stały się dialekty dolnoniemieckie, jednak wykształciły się one na substracie pomorskim (słowiańskim). Najwięcej słów pochodzenia pomorskiego można znaleźć w słownictwie związnym z rybołówstwem i gospodarką rolną. Przykładem jest słowo Zeese / Zehse oznaczające rodzaj sieci rybackiej, znane do dzisiaj w dolnoniemieckich dialektach Meklemburgii i Pomorza Przedniego. Słowo to pochodzi od staropomorskiego seza, oznaczającego to samo. Do dialektów kaszubskich i słowińskich trafiło ono jednak za pośrednictwem dolnoniemiecczyzny i jest notowane przez słowniki pomorskie w formie céza lub ceza, ze znaczeniem "sieć do łowienia fląder i okoni". Jest to zatem tzw. zapożyczenie powrotne: język pomorski od dolnoniemiecczyzny zapożyczył słowo, które w jej leksyce jest pomeranizmem. Co ciekawe, na gruncie słowińskim obok formy z inicjalnym "c" zachowało się to słowo również w brzmieniu staropomorskim "seza" ze znaczeniem "sieć do połowu stynek".

Zapożyczeniem z języka pomorskiego, które do dzisiaj jest używane w potocznym języku ogólnoniemieckim i notowane jest w słownikach, jest zwrot "dalli, dalli" znaczący "prędko, prędko" (dosłownie: dalej, dalej). Ten sam zwrot zapisywany jest w kaszubszczyźnie jako: "dali, dali". Do ogólnej niemczyzny trafił on za pośrednictwem niemieckich dialektów Prus Zachodnich.

Wpływ języka niemieckiego, zwłaszcza dolnoniemieckiego, najbardziej zauważalny jest w leksyce, sięgając 5% słów (w porównaniu – standardowy język polski zawiera ok. 3% germanizmów). Są też pewne wpływy dotyczące składni.

Istnieje opinia, że w kaszubszczyźnie zauważalne są ślady pruskiego (bałtyjskiego) substratu językowego.

Przypisy