Alfabet koptyjski

Koptyjska inskrypcja z tekstem liturgicznym, pochodzi z V-VI wieku (Górny Egipt)

Język koptyjski – potomek języka staroegipskiego, ostatnia faza rozwojowa języka egipskiego, należy do rodziny języków afroazjatyckich. Od XIX wieku jest językiem martwym. Do jego zapisu używano pisma alfabetycznego zapożyczonego od Greków. Ponieważ jednak w języku koptyjskim istniały głoski nieistniejące w grece, twórcy alfabetu koptyjskiego zapożyczyli z demotyki siedem znaków (lub sześć w zależności od dialektu), wystylizowali je i przy ich pomocy przekazywali dźwięki. Są to: Ϣ, Ϥ, Ϧ, Ϩ, Ϫ, Ϭ, Ϯ. Autorem pierwszego słownika j.koptyjskiego jest Jean-François Champollion, człowiek, który odszyfrował hieroglify.

Dialekty i literatura

Nie istniał jeden literacki język koptyjski: teksty pisano w pięciu różnych dialektach. Najważniejsze z nich to:

Dialekty achmimski oraz fajumski miały znacznie mniejsze znaczenie i zasięg terytorialny. W języku tym pisano głównie przekłady z Biblii, żywoty świętych i męczenników, bajki, a nawet powieść historyczną. Nowy Testament przełożono na dialekt saidzki już w końcu II wieku. Na początku III wieku przełożono na dialekt bohairycki. W języku koptyjskim zachowały się przekłady z greckiego (lub aramejskiego) niektórych apokryfów wczesnochrześcijańskich oraz oryginalne dzieła gnostyckie, m.in. Ewangelia Judasza i Ewangelia Tomasza (fragment tej ostatniej zachował się także w języku greckim). Najstarsze zachowane rękopisy z pełnym tekstem Ewangelii Mateusza pochodzą już z II/III wieku (greckie rękopisy z pełnym tekstem Mateusza pochodzą dopiero z IV wieku).

Koptyjski wczoraj i dziś

Po podbiciu Egiptu przez Arabów język Koptów powoli wymierał. Do wieku XVII-XVIII pisano w nim jeszcze pieśni kościelne, ale stopniowo stawał się on wyłącznie rytualnym językiem nabożeństw. Jeszcze w XIX wieku, za czasów Champolliona, niektórzy kapłani koptyjscy swobodnie mówili po koptyjsku, a nawet prowadzili w nim korespondencję. Na początku XX stulecia czyniono próby wprowadzenia języka koptyjskiego do szkół i uczynienia go znów językiem żywym. Próby takiego wskrzeszenia nie przyniosły rezultatu. W latach trzydziestych XX wieku uczeni odkryli, że niektórzy mieszkańcy wioski Pi-Solsel w Górnym Egipcie wciąż używają w swojej mowie (w języku arabskim) szeregu wyrazów i zwrotów koptyjskich.

Obecnie, dzięki postępowi technicznemu, a także pojawieniu się Internetu, język koptyjski na nowo wzbudził zainteresowanie. Zaczęto wprowadzać do niego nowe wyrazy i określenia (np. πιτελεναυ - telewizja, νιουὼ - program informacyjny itp.). Pojawiła się grupa dyskusyjna w tym języku, zgłoszono nawet projekt koptyjskiej Wikipedii.