Język ladyński - Polski Serwis Naukowy

Język ladyński – pierwotnie zespół reliktowych dialektów retoromańskich używany przez Ladynów - rdzenną ludność retoromańską zamieszkującą włoskie Dolomity. Obecnie integrowane są one w jeden język narodowy. Liczba osób posługujących się tym językiem wynosi około 30 tysięcy.

San Martin de Tor (niem. St. Martin in Thurn, wł. San Martino in Badia) – miejscowość i gmina we Włoszech, w regionie Trydent-Górna Adyga, w prowincji Bolzano.
Wenecja Euganejska (wł. Veneto) – to region administracyjny w północno-wschodnich Włoszech o powierzchni 18 377 km² ze stolicą w Wenecji (331,4 tys. mieszkańców).

Występujący w Dolomitach język ladyński nie ma nic wspólnego z językiem ladino używanym dawniej w Hiszpanii przez Żydów sefardyjskich; jest to przypadkowa zbieżność nazw.

Dialekty i podział terytorialny

Język ladyński występuje w kilku dolinach otaczających masyw Gruppo di Sella w centralnych Dolomitach. Administracyjnie doliny te wchodzą w skład trzech prowincji: Południowy Tyrol, Trentino oraz Belluno. W związku z przeszkodami naturalnymi w postaci wysokich masywów górskich dialekty języka ladyńskiego różnią się między sobą w poszczególnych dolinach.

Santa Cristina Gherdëina (niem. St. Christina in Gröden, wł. Santa Cristina Valgardena) – miejscowość i gmina we Włoszech, w regionie Trydent-Górna Adyga, w prowincji Bolzano.
Retoromanie - ogólna nazwa mieszkańców obszaru Alp i ich podnóża na pograniczu Włoch (głównie region Friuli-Wenecja Julijska) i Szwajcarii (głównie kanton Gryzonia), posługujących się językami retoromańskimi. Ich liczba wynosi około 700 tys.

Obecnie język ladyński używany jest w formie kilku dialektów na następujących obszarach:

obszar zachodni:

dialekt gerdeński: dolina Val Gerdëina, 8148 mieszkańców, z których 80-90% posługuje się językiem ladyńskim; obejmuje gminy: Urtijëi, Santa Cristina Gherdëina, Sëlva;

dialekt fasciański: dolina Val di Fascia, 8620 mieszkańców, z których 80-90% posługuje się językiem ladyńskim; obejmuje gminy: Moena, Soraga, Vich de Fascia, Poza di Fascia, Mazin, Ciampidél, Cianacei;

dialekt noweski: w otoczeniu masywu Seiser Alm, po orograficznie lewej stronie doliny Eisacktal, praktycznie wymarły;

obszar centralny:

dialekt badiot: doliny Val Badia, Val Marebum, 9229 mieszkańców, z których 95% posługuje się językiem ladyńskim; obejmuje gminy: Badia, Corvara, La Val, San Martin de Tor, Marebum;

dialekt fedomski: w dolinach Val Fédom, w których ponad 60% mieszkańców posługuje się językiem ladyńskim; obejmuje gminy: Val Fédom, Col Santa Lucia, Rocca Pietore, Alleghe;

obszar wschodni, w którym następują wpływy języka friulskiego:

dialekt anpezański: w dolinie Val Anpëz; miasto i gmina Anpëz (Cortina d'Ampezzo);

dialekt comeliziański; obejmuje dolinę Comelico: San Nicolò di Comelico, San Pietro di Cadore, Santo Stefano di Cadore, Danta di Cadore, Comelico Superiore;

dialekt cadorski stanowiący formę przejściową między dialektami ladyńskimi a włoskimi dialektami regionu Veneto; obejmuje gminy rejonu Cadore: Auronzo di Cadore, Borca di Cadore, Calalzo di Cadore, Cibiana di Cadore, , Domegge di Cadore, Lorenzago di Cadore, Lozzo di Cadore, Ospitale di Cadore, Perarolo di Cadore, Pieve di Cadore, San Vito di Cadore, Selva di Cadore, Valle di Cadore, Vigo di Cadore, Vodo di Cadore, Zoppè di Cadore;

dialekt zoldański: w dolinie Val di Zoldo;

dialekt wajontyński, stanowiący formę przejściową między dialektami ladyńskimi i friulijskimi:

Dialekty obszaru zachodniego języka ladyńskiego wykazują wpływy dawno wymarłych na tym obszarze języków celtyckich, np. słowo jezioro - po ladyńsku lech - po gaelicku (szkocku) loch. Dialekty wschodnie wykazują podobieństwa z językiem friulijskim. Dialekty centralne wykazują wpływy włoskich dialektów lombardzkich.

Dialekt (gr. διάλεκτος dialektos – "rozmowa, sposób mówienia") – regionalna odmiana języka, odznaczająca się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi itp. Każdy posiada pewną liczbę wyrazów nie znanych innym odmianom, różnice leksykalnie mogą wynikać z odmiennych warunków przyrodniczych i kulturowych.
Języki retoromańskie - grupa języków romańskich, używanych przez około 700 tys. osób, przede wszystkim Retoromanów zamieszkujących Alpy w Szwajcarii i Włoszech oraz okolice włoskiego miasta Udine.

Obecnie język ladyński posiada liczne elementy zaczerpnięte z języków niemieckiego i włoskiego. W pisowni używa się dodatkowych liter niemieckich, jak "ö", "ü", nie występuje natomiast, podobnie jak w języku włoskim, litera "w".

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)