Język lezgiński - Polski Serwis Naukowy

Język lezgiński (czasem używa się także formy: język lezgijski; lezgińskie: лезги чIал, ros. лезгинский язык) – język Lezginów, zamieszkujących południowo-wschodnią część Dagestanu i północne rejony Azerbejdżanu. Należy do zespołu samurskiego, podgrupy dagestańskiej w grupie północno-wschodniej (nachsko-dagestańskiej) języków kaukaskich.

Cyrylica – pismo alfabetyczne służące do zapisu języków wschodniosłowiańskich, większości południowosłowiańskich i innych. Nazwa nawiązuje do apostoła Słowian – św. Cyryla, który wspólnie ze św. Metodym, prowadząc misję wielkomorawską wśród Słowian zapisał i wprowadził do liturgii język słowiański. Do zapisu tego języka zostały stworzone dwa alfabety – głagolica i później cyrylica (pismo uproszczone na bazie dużego alfabetu greckiego – majuskuły oraz głagolicy, z której zostały przeniesione niektóre litery).

Język rutulski (nazwa własna МыхIабишды чIел) należy do rodziny języków kaukaskich. Używany jest przez Rutulów (ok. 17,8 tys. osób), rdzenną ludność kaukaską, zamieszkującą południowy Dagestan i częściowo Azerbejdżan.

Według danych spisu powszechnego przeprowadzonego w 2002 r. językiem tym na terenie Federacji Rosyjskiej włada ponad 385 tys. osób. Podczas spisu ludności przeprowadzonego w 1997 r. w Azerbejdżanie 197 tys. osób podało narodowość lezgińską (brak danych o języku ojczystym).

Wiele szacunków i danych liczbowych odnosi się nie do języka lezgińskiego jako takiego, lecz do całej grupy spokrewnionych języków kaukaskich, włącznie z językiem tabasarańskim, agulskim, rutulskim, cachurskim i kilkoma drobniejszymi językami regionu. Języki te ujmowane są czasami jako całość, tworzą bowiem pewną wspólnotę, nazywaną przez niektórych autorów zespołem samurskim dagestańskich języków Kaukazu.

Język tabasarański (nazwa własna Табасаран чIал) – jeden z języków kaukaskich, używany przez Tabasaranów w południowym Dagestanie oraz w północnym Azerbejdżanie. Należy do zespołu samurskiego (tzw. języki lezgińskie), tworzącego podgrupę wśród języków dagestańskich w grupie północno-wschodniej (nachsko-dagestańskiej) języków kaukaskich.

Alfabet arabski – alfabetyczne pismo używane do zapisu języka arabskiego. Powstało z nabatejskiej odmiany pisma aramejskiego. Pismo arabskie rozpowszechnione jest w krajach muzułmańskich.

Wyróżnia się trzy grupy dialektów języka lezgińskiego: dialekty kuryńskie (należący do tej grupy dialekt giunejski stanowi podstawę literackiego języka lezgińskiego), samurskie i kubańskie (nazwa od miejscowości Kuba w północnym Azerbejdżanie), a także kilka samodzielnych bądź niesklasyfikowanych gwar lokalnych.

Dagestan (aw. Дагъистан, Daghistan); Republika Dagestanu (aw. Дагъистанлъул ДжумхIурият, Daghistanlhul Dżumhurijat) – republika wchodząca w skład Federacji Rosyjskiej.

Ergatyw (łac. ergativus) - przypadek w językach ergatywno-absolutywnych, określający podmiot czasownika przechodniego. Częsty w językach kaukaskich, obecny też w baskijskim.

Język lezgiński jest językiem spółgłoskowym, posiadającym 5 samogłosek i bogaty system spółgłosek.

Rzeczownik ma bardzo rozbudowany i skomplikowany system deklinacji, bowiem gramatyki wyróżniają aż 18 przypadków, wyrażających bardzo szczegółowe relacje przestrzenne, czasowe i inne, np. forma къванцикай, będąca tzw. III przypadkiem wyjściowym, utworzona od къванцик (co z kolei jest formą tzw. III miejscownika wyrazu къван 'kamień') oznacza 'spod kamienia'. Formą wyjściową dla tworzenia przypadków zależnych jest ergatyw.

Języki północno-wschodniokaukaskie, inaczej języki kaspijskie lub nach-dagestańskie – rodzina języków, używanych głównie w Czeczenii, Dagestanie i Azerbejdżanie. Niekiedy łączone z północno-zachodniokaukaskimi w ramach tzw. rodziny północnokaukaskiej

Lezgini – kaukaska grupa etniczna, żyjąca głównie w południowo-wschodnim Dagestanie (gdzie stanowi ok. 10–11% ludności) i północnym Azerbejdżanie, używająca języka lezgińskiego. Liczba Lezginów jest szacowana na około 400–600 tys. osób.

Czasownik w języku lezgińskim, podobnie jak w innych językach północno-wschodniokaukaskich, nie odmienia się przez osoby (jedynym wyjątkiem jest rozróżnienie 1. i 3. osoby trybu rozkazującego), liczby i rodzaje. Wyróżnia się jednak kategorie: czasu, trybu, powtarzalności (iteratywność), kauzatywności.

Tryb rozkazujący (łac. imperativus) – jeden z podstawowych trybów w mowie. Wyraża zazwyczaj rozkaz, życzenie lub prośbę. Stosowany jest do wszystkich osób, łącznie z pierwszą osobą liczby pojedynczej, choć w tym wypadku rozumiany jest jako figura retoryczna. W wielu językach występuje również w czasie przeszłym. Aby wzmocnić wymowę, często używa się wykrzyknika. Istnieje kilka form omownych, zastępujących tryb gramatyczny – najczęściej jest to konstrukcja z czasownikiem musieć.

Język cachurski (czasem także: cachski, nazwa własna ЦIахьна миз, ros. цахурский язык) należy do rodziny języków kaukaskich. Zaliczany jest do podgrupy lezgińskiej języków kaukaskich (tzw. języki nachsko-dagestańskie). Jest blisko spokrewniony z językiem rutulskim.

Piśmiennictwo

Pierwsze oryginalne dzieła, zapisane w języku lezgińskim pojawiły się w XVIII w. Żywszy rozwój języka literackiego nastąpił w XIX w., kiedy to w oparciu o dialekt kuryński rozwijało się piśmiennictwo, głównie religijne, zapisywane alfabetem arabskim. Po utworzeniu ZSRR podjęto próbę stworzenia piśmiennictwa w oparciu o alfabet łaciński (od 1928), później zaś (po 1938) wprowadzono alfabet cyrylicki, używany do dzisiaj. Lezgińska cyrylica wykorzystuje znak "I" oraz w odróżnieniu np. od rosyjskiej posługuje się dwuznakami (кь, къ, хI, itp), stosowanymi dla oddania charakterystycznych głosek tego języka.

Język agulski (agulskie: агъул чIал, ros. агульский язык) – język Agulów, zamieszkujących południowo-wschodnią część Dagestanu. Należy do zespołu samurskiego, podgrupy dagestańskiej w grupie północno-wschodniej (nachsko-dagestańskiej) języków kaukaskich.

Kaukazologia - jest to jedna z dziedzin orientalistyki, zajmująca się badaniem języków, kultury, literatury oraz dziejów ludów kaukaskich. Najlepiej wyodrębnionym działem kaukazologii jest kartwelistyka.

W języku lezgińskim prowadzone są zajęcia w szkołach podstawowych w regionach Dagestanu zamieszkanych przez Lezginów, jest on wykładany w szkołach średnich i wyższych jako przedmiot dla zainteresowanych. Ogromna większość Lezginów płynnie posługuje się językiem rosyjskim.

Rosja, Federacja Rosyjska (. Rosja jest największym państwem na świecie według powierzchni, jej terytorium jest większe od kontynentu: Europy, Australii i Antarktydy. Pod względem liczby ludności zajmuje 9. miejsce (po Chinach, Indiach, USA, Indonezji, Brazylii, Pakistanie, Bangladeszu i Nigerii).

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Związek Radziecki, skrót ZSRR (ros. Советский Союз, Союз Советских Социалистических Республик, СССР, trb. Sowietskij Sojuz, Sojuz Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik, SSSR trl. Sovetskij Soûz, Soûz Sovetskih Socialističeskih Respublik, SSSR) – historyczne państwo socjalistyczne w Europie północnej i wschodniej oraz Azji północnej i środkowej.

Pierwsza praca naukowa poświęcona językowi lezgińskiemu została opublikowana w 1860 r. przez rosyjskiego kaukazologa, Piotra Uslara.

Linki zewnętrzne

Strona lezgińska (angielski)

Portal lezgiński (w języku rosyjskim)

Gramatyka języka lezgińskiego (po rosyjsku)