Język praindoeuropejski – prajęzyk, czyli wspólny przodek języków indoeuropejskich, niezaświadczony bezpośrednio, ale częściowo zrekonstruowany za pomocą metody porównawczej. Istnieje szereg różnych hipotez na temat datowania i lokalizacji języka praindoeuropejskiego. Najdawniejsze języki indoeuropejskie – już znacznie zróżnicowane – znane są z pierwszej połowy II tysiąclecia p.n.e., a dane pośrednie wskazują, że rozpad wspólnoty indoeuropejskiej musiał nastąpić najpóźniej około 3000 p.n.e. Z kolei analiza odziedziczonego słownictwa pozwala przypuszczać, że społeczeństwo praindoeuropejskie istniało w okresie neolitu (przed upowszechnieniem się wytopu i obróbki metali) i że składało się z ludności rolniczo-pasterskiej.

Najczęściej przyjmowana hipoteza Mariji Gimbutas lokalizuje Indoeuropejczyków na obszarze stepów Ukrainy i południowej Rosji, utożsamiając ich z ludnością kultury grobów jamowych (zob. teoria kurhanowa). Ekspansja Indoeuropejczyków na terenie Europy wiązałaby się według tej koncepcji z najazdami ludów pasterskich z obszaru stepów czarnomorskich, twórców późnoneolitycznych kultur amfor kulistych i ceramiki sznurowej. Najnowsze badania archeologiczne kwestionują jednak wschodnie pochodzenie europejskich kultur późnego neolitu.

Według alternatywnej koncepcji ludy indoeuropejskie wywodzą się z dorzecza środkowego Dunaju, gdzie w połowie VI tysiąclecia p.n.e. ukształtowała się kultura ceramiki wstęgowej, która w ciągu następnych stuleci skolonizowała środkową i północną Europę.

Według jeszcze innej teorii, Indoeuropejczycy mieliby pochodzić z Półwyspu Bałkańskiego, dokąd ich przodkowie przywędrować mieli z obszarów Anatolii - jest to tak zwana hipoteza anatolijska, zaproponowana przez Colina Renfrewa.

Wysuwane teorie na temat praojczyzny Indoeuropejczyków w Azji Mniejszej, północnej Europie czy Indiach nie tłumaczą dobrze historycznego rozprzestrzeniania się ludów indoeuropejskich ani ich związków z konkretnymi kulturami archeologicznymi.

Należy podkreślić, że termin Indoeuropejczycy oznacza tu wspólnotę językową. Nie trzeba wiązać go jednoznacznie z określoną kulturą ani tym bardziej z określonymi cechami genetycznymi (rasą). Ludy indoeuropejskie zapewne często wchłaniały różne populacje nieindoeuropejskie, przejmując elementy ich kultury. Do ok. 1000 p.n.e. rozmaite ludy indoeuropejskie skolonizowały prawie całą Europę i znaczne obszary Azji (Azja Mniejsza, Azja Środkowa, część Indii).

Czas i obszar użytkowania

Podstawa wspólnego słownictwa języków indoeuropejskich sugeruje brak rozpadu języka-przodka w okresie nie wcześniejszym niż 3400 r. p.n.e. Wspólnym słowem w wielu językach indoeuropejskich jest koło (niem. Rad). Na ten okres archeolodzy przypuszczają pierwsze użycie koła w obszarze języka. Stopień różnicowania się słów pomników od drugiego stulecia p.n.e. pozwolił badaczom wykazać, iż punkt rozpadu prajęzyka przypadający na okres ok. 3000 r. p.n.e. nie jest zbyt przekonujący. Przy przestrzennym jak i czasowym umiejscowieniu tego języka mamy do czynienia z różnymi spekulacjami, które dobrze przedstawione mogą być przyjęte jako równie prawdopodobne. Także wiele innych obszarów było proponowanych w przeszłości jak i obecnie.

Cechy wspólne języków indoeuropejskich

Ponieważ język praindoeuropejski nie zachował się w żadnych bezpośrednich przekazach, wszystkie jego słowa oraz dźwięki zostały odtworzone w oparciu o metodę porównawczą. Fakt występowania regularnych rdzeni w słowach wielu dzisiejszych języków indoeuropejskich pozwala odtworzyć pierwotne brzmienie danego wyrazu w prajęzyku. Badanie zaświadczonych wczesnych form języków pozwala na jeszcze dokładniejszą rekonstrukcję. Duże znaczenie mają także struktury gramatyczne języków, przede wszystkim w swojej najstarszej zaświadczonej postaci. W pierwszej połowie dziewiętnastego wieku badacze Franz Bopp i Jakub Grimm dokładnie objaśnili kwestię wspólnego pochodzenia języków indoeuropejskich, a August Schleicher dokonał w 1861 roku pierwszej próby rekonstrukcji języka praindoeuropejskiego. Od tego czasu na podstawie nowych odkryć i analiz rekonstrukcja ta jest ciągle modyfikowana.

Zrekonstruowane formy oznacza się za Augustem Schleicherem gwiazdką: *wódr̥ (woda), *k̑wō (pies), *tréyes (trzy). Poniższa tabelka służy prostej ilustracji podobieństwa języków indoeuropejskich. Zestawiono w niej nazwy liczb od 1 do 10 oraz 20 i 100 w różnych językach oraz ich praindoeuropejską rekonstrukcję. Sposób zapisu zrekonstruowanych wyrazów został wyjaśniony poniżej.

Przypuszczalne rozmieszczenie grup językowych ok. 1500 r. p.n.e.
Kolor czerwony: Kultura Oxus uważana przez wielu za przypuszczalną kolebkę języków indoirańskich, kolor zielony: krąg kultur pól popielnicowych

Zarówno wyrazy, jak i struktury gramatyczne języków indoeuropejskich wykazują tak dużo cech wspólnych, że można domniemywać wspólne pochodzenie tych języków. Alternatywny model ligi językowej, tj. grupy pierwotnie niezależnych języków, które upodobniły się do siebie przez wzajemne oddziaływanie, jest w obliczu tych zaobserwowanych cech wykluczany przez specjalistów.

Podobnie błędne byłoby wyobrażanie sobie języka praindoeuropejskiego jako niezróżnicowanego i używanego w takiej właśnie, zrekonstruowanej formie. Po pierwsze należy liczyć się z istnieniem elementów języka, które nie pozostawiły po sobie śladu w językach pochodnych i nie można ich z tego względu odtworzyć. Ponadto rekonstrukcja obejmuje rozciągnięte w przestrzeni kontinuum dialektów i przedział czasu rzędu kilku stuleci.