Język słoweński (słoweń. slovenski jezik lub slovenščina) – język południowosłowiański, urzędowy w Słowenii i jeden z oficjalnych języków Unii Europejskiej. Posługuje się nim ok. 2,4 mln osób, z czego większość stanowią mieszkańcy Słowenii, a także terenów przygranicznych w Austrii i we Włoszech.

Klasyfikacja

Podobnie jak chorwacki lub serbski, słoweński jest językiem indoeuropejskim należącym do zachodniej podgrupy języków południowosłowiańskich – grupy języków słowiańskich. Jest blisko spokrewniony z dialektami kajkawskim i czakawskim języka chorwackiego. Z dialektem sztokawskim, będącym podstawą standardowych języków: bośniackiego, chorwackiego, czarnogórskiego i serbskiego, słoweński jest spokrewniony w mniejszym stopniu.

Historia

Wczesna historia

Fragment rękopisów z Freising

Jak wszystkie języki słowiańskie, słoweński wyewoluował z języka prasłowiańskiego. Najwcześniejszym zachowanym zabytkiem literackim w języku słoweńskim są rękopisy z Freising, które według szacunków powstały między 972 a 1093 rokiem (najprawdopodobniej zostały jednak spisane przed rokiem 1000). Są to najstarsze zachowane manuskrypty w języku z grupy słowiańskiej.

Język literacki wyłonił się w drugiej połowie XVI wieku dzięki działalności słoweńskich luteran w okresie reformacji. Najważniejszymi pisarzami z tamtego okresu byli Primož Trubar, który napisał pierwszą słoweńską książkę, Adam Bohorič, autor opisu gramatyki języka słoweńskiego, oraz Jurij Dalmatin, który przetłumaczył na słoweński Biblię.

Od późnego średniowiecza aż do rozpadu Monarchii Austro-Węgierskiej w 1918 na terytorium dzisiejszej Słowenii językiem elit był niemiecki, słoweński zaś był używany w niższych warstwach społecznych. W tym czasie język niemiecki miał duży wpływ na słoweński, przez co we współczesnym języku potocznym zachowały się liczne germanizmy. Wielu naukowców słoweńskich również pisało w językach obcych, szczególnie w języku niemieckim, który wówczas był dominującym językiem w całej Europie Środkowej.

Dzieje najnowsze

W XIX wieku działacze ruchów kulturowo-politycznych: iliryzmu i panslawizmu, wprowadzili do języka słoweńskiego liczne słowa zaczerpnięte z serbsko-chorwackiego i czeskiego – głównie po to, aby zastąpić germanizmy. Większość z tych zmian przyjęła się, część jednak została zarzucona wraz z dalszym rozwojem języka. W drugiej połowie XIX wieku wielu pisarzy, takich jak Fran Levstik czy Josip Jurčič (autor pierwszej słoweńskiej powieści wydanej w 1866), masowo używało serbsko-chorwackich zapożyczeń. U schyłku wieku ta tendencja odwróciła się. Pierwsze pokolenie słoweńskich modernistów (jednym z najbardziej wybitnych przedstawicieli był pisarz Ivan Cankar) uciekało się do prostszego, nieobciążonego nadmiarem obcych słów języka. W okresie Królestwa Jugosławii ponownie wzrósł wpływ języka serbsko-chorwackiego. Spotkało się to ze sprzeciwem autorów i intelektualistów młodszego pokolenia, wśród których ważną rolę odgrywali działacze skupieni wokół lewicowego czasopisma Sodobnost, a także młodsi działacze i autorzy katoliccy. Po 1945 roku liczne używane dotąd serbsko-chorwackie słowa zostały wycofane z języka. Spowodowało to paradoksalną sytuację, w której język tekstu z drugiej dekady XX wieku jest często bliższy współczesnemu słoweńskiemu, niż teksty z lat 20. i 30.

W latach 1920-1941 oficjalny język Królestwa Jugosławii określany był jako "serbsko-chorwacko-słoweński". W praktyce w Słowenii, zarówno w edukacji, jak i w administracji, używano języka słoweńskiego. Nie mniej jednak wiele instytucji posługiwało się wyłącznie językiem serbskim, dlatego w życiu publicznym w Słowenii rozpowszechniło się zjawisko dwujęzyczności słoweńsko-serbskiej.

W tym samym okresie zachodnia Słowenia (Przymorze i zachodnie gminy Wewnętrznej Krainy) należała do Królestwa Włoch i była poddawana brutalnej italianizacji. Taką samą politykę stosowano wobec użytkowników słoweńskiego w Wenecji Julijskiej, Gorycji i Trieście. W latach 1923-1943 publiczne używanie języka słoweńskiego na tych terytoriach było ściśle zabronione, a słoweńscy działacze byli prześladowani przez państwo. Po plebiscycie w Karyntii w 1920 roku, w słoweńskojęzycznej, południowej części regionu przyłączonej do Austrii, miała miejsce mniej agresywna germanizacja. Po wcieleniu Austrii do III Rzeszy posługiwanie się językiem słoweńskim zostało zakazane także w Karyntii. To zapoczątkowało proces zmiany języka regionu, który trwał przez całą drugą połowę XX wieku: w trakcie austro-węgierskiego spisu powszechnego w 1910 w Karyntii językiem słoweńskim posługiwało się na co dzień ok. 17% ludności, w 1951 roku było to jedynie 10%, a w 2001 już tylko 2,8%.

Podczas II wojny światowej Słowenia było podzielona między państwa Osi: faszystowskie Włochy, Niemcy i Węgry. Okupanci usiłowali zmniejszyć rolę języka słoweńskiego lub nawet całkiem go wyeliminować.

Po wojnie Słowenia stała się częścią Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii. Słoweński był jednym z oficjalnych języków federacji. Na terytorium Słowenii był on powszechnie używany w niemal wszystkich sferach życia publicznego. Jedynym wyjątkiem była jugosłowiańska armia, w której używano wyłącznie języka serbsko-chorwackiego, nawet na terenie Słowenii. Po uzyskaniu niepodległości w 1991 roku, Słowenia przyjęła język słoweński jako swój język urzędowy. W 2004 roku, wraz z przystąpieniem kraju do Unii Europejskiej, słoweński stał się również jednym z oficjalnych języków wspólnoty.