Język sumeryjski (sum. eme-gi7/gir15, akad. Ŝumeru) – język starożytnego Sumeru, używany w południowej Mezopotamii od co najmniej IV tysiąclecia p.n.e., najstarszy zapisany język. Został wyparty przez język akadyjski około 2000 p.n.e., ale był używany w Mezopotamii jako język tekstów religijnych, ceremonialnych i naukowych do około I wieku p.n.e., a następnie został zapomniany aż do odczytania w XIX wieku. Język sumeryjski nie jest spokrewniony z innymi językami używanymi przez okoliczne ludy i jest na ogół uważany za język izolowany. Do jego zapisu używano pisma klinowego. Sumeryjski jest językiem aglutynacyjnym.

Najstarszy język pisany

Sumeryjska inskrypcja monumentalna z XXVI wieku p.n.e.

Najpóźniej od połowy IV tysiąclecia p.n.e. Sumerowie odgrywali w południowej Mezopotamii decydującą rolę w przejściu do wysoko rozwiniętej kultury, w szczególności m.in. w rozwoju pisma, które mogło być stosowane w gospodarce i administracji, co miało miejsce ok. 3200 r. p.n.e. (znaleziska w Uruk IVa). Język sumeryjski jest jednym z pierwszych języków, dla których wynaleziono pismo. Tylko najstarsze hieroglify egipskie sięgają czasów, w których używano pisma sumeryjskiego. Egiptologia i starożytna orientalistyka nie znają odpowiedzi na pytanie, czy pomiędzy tymi dwoma zdecydowanie najstarszymi systemami pisma istniał jakiś związek.

Około 3200 r. p.n.e. wzory wyciskane dotąd na glinianych tokenach zaczęto odciskać na większych kawałkach gliny, dodając przy tym inne znaki. Z tej archaicznej formy w przeciągu niewielu stuleci rozwinęło się w pełni mezopotamskie pismo klinowe, nazwane tak z powodu formy znaków, które powstawały wskutek odciśnięcia ostrego rylca w miękkiej glinie. Pismo to zachowało się na glinianych tabliczkach oraz innych nośnikach, takich jak posągi i budynki odkryte podczas archeologicznych prac wykopaliskowych w Mezopotamii. Pismo to zostało przejęte przez Akadów, Babilończyków, Asyryjczyków, Eblaitów, Elamitów, Hetytów, Hurytów i Urartejczyków na potrzeby ich własnych języków.

Pierwotnie sumeryjskie pismo klinowe było pismem ideograficznym lub logograficznym. Każdy znak oznaczał jedno słowo; z początku można było łatwo rozpoznać, jakie pojęcia reprezentowały znaki. W przeciągu kilku stuleci rozwinięto dodatkowo formę reprezentacji sylab według zasady rebusu, zgodnie z którą każdemu z wielu istniejących znaków przyporządkowana była jedna lub więcej wartości fonetycznych sylaby (najczęściej Sa, SpSa, SaSp, SpSaSp, przy czym Sa oznacza samogłoskę, a Sp – spółgłoskę). W ten sposób powstało pismo logograficzno-fonetyczne.

Transliteracja pisma klinowego oraz jego analiza gramatyczna przedstawione są na przykładzie poniższego krótkiego tekstu – inskrypcji umieszczonej na wypalanej cegle przez Gudeę, władcę miasta-państwa Lagasz (ok. 2130 r. p.n.e.).

Uwagi: diĝir oraz ki oznaczają tutaj determinatywy, w analizie umieszczone są one w indeksie górnym; pa.te.si oraz šir.bur.la to tzw. złożenia typu "diri".

Tłumaczenie: Inannie, władczyni wszystkich krajów, swej pani, Gudea, władca Lagasz, sługa bogini Ĝatumdu, dom w mieście Ĝirsu dla niej wzniósł.

W celu uzyskania dalszych informacji dotyczących pisma sumeryjskiego oraz transkrypcji i transliteracji patrz artykuł pismo klinowe.

Koegzystencja Sumerów i Akadów

Przez całe III tysiąclecie p.n.e. język sumeryjski dominował w południowej Mezopotamii. Okres dominacji przerwany został tylko w czasie istnienia semickiego królestwa Akad (2350-2200 p.n.e.). Od ok. 2600 r. p.n.e. Sumerowie musieli jednakże coraz silniej konkurować z ludnością semicką, tj. Akadami (początkowo w północnej części Mezopotamii), przy czym stosunek wzajemny tych grup do siebie cechowała nie tyle wrogość, co dużo bardziej stopniowa asymilacja i integracja, prowadząca ostatecznie do koegzystencji tych narodów oraz ich języków (sumeryjsko-akadyjski obszar koegzystencji językowej, i wzajemnych wpływów językowych, patrz Edzard 2003). Począwszy od 2000 r. p. n.e. język sumeryjski traci powoli na znaczeniu, a naród i kultura sumeryjska zostają stopniowo wchłonięte przez ludność semicką, której liczba rosła m.in. wskutek dalszej migracji na tereny zamieszkiwane przez Sumerów. Można przyjąć, że język sumeryjski przestał być używany jako język mówiony około 1700 r. p.n.e., najpóźniej w 1600 r. p.n.e. Jako język kultu religijnego, nauki, literatury i oficjalnych inskrypcji królewskich był on używany jednak jeszcze długo potem. Ostatnie teksty sumeryjskie pochodzą z końcowej fazy epoki pisma klinowego (ok. 100 r. p.n.e.).

Okresy rozwoju języka i rodzaje tekstów

Licząca trzy tysiące lat historia języka sumeryjskiego dzieli się na następujące okresy:

1. Okres archaiczny lub wczesnosumeryjski 3100–2600 r. p.n.e. Prawie wszystkie teksty z tego okresu to teksty z zakresu ekonomii i administracji, znaleziska pochodzą głównie z Uruk (faza IVa i III) oraz z Szuruppak. Od okresu Dżemdet Nasr datuje się niektóre akty prawne i utwory literackie w formie archaicznej. Ponieważ elementy gramatyczne, tj. oznaczenia funkcji gramatycznych rzeczowników i czasowników, stosowane są tylko w pojedynczych przypadkach, teksty te w bardzo niewielkim stopniu pozwalają na zrozumienie struktury gramatycznej języka sumeryjskiego.
2. Okres starosumeryjski 2600–2200 r. p.n.e. Przeważnie teksty z zakresu ekonomii i administracji, pierwsze dłuższe inskrypcje królewskie, pojedyncze teksty literackie. Miejscem znalezisk głównych jest Lagasz. Teksty pochodzące z tej fazy zawierają już pewne informacje dotyczące gramatyki języka sumeryjskiego. Po okresie semickiego królestwa Akadów (2350–2200 r. p.n.e.), który zbiega się z silnym spadkiem liczby tekstów pisanych w języku sumeryjskim, następuje odrodzenie języka sumeryjskiego.
3. Okres nowosumeryjski 2200–2000 r. p.n.e. Najwięcej znalezisk pochodzi z okresu III dynastii Ur (okres Ur III), niezliczone teksty z zakresu ekonomii pochodzące z Lagasz, Umma i Ur. Z tego okresu zachowało się sporo aktów prawnych i akt sądowych. Kluczowe znaczenie mają obszerne hymny Gudei, władcy miasta-państwa Lagasz, utrwalone na glinianych cylindrach (ok. 2130 r.), które pozwoliły na analizę podstaw języka sumeryjskiego (A. Falkenstein 1949/78).
4. Okres późnosumeryjski 2000–1700 r. p.n.e. Język sumeryjski był jeszcze używany w mowie w niektórych częściach Mezopotamii południowej (obszar Nippur), był on jednak głownie językiem pisanym, wykorzystywanym intensywnie w tekstach z zakresu ekonomii i administracji oraz królewskich inskrypcjach (często dwujęzycznych – sumeryjsko-akadyjskich). Wiele dzieł literackich przekazywanych ustnie od najstarszych czasów – wśród nich także sumeryjska wersja niektórych części znanego Eposu o Gilgameszu – zostało wówczas po raz pierwszy zapisanych przy użyciu pisma sumeryjskiego.
5. Okres postsumeryjski 1700–100 r. p.n.e. Język sumeryjski nie jest już używany w mowie; również jako język pisany jest intensywnie wypierany przez język akadyjski (język babiloński na południu i język asyryjski na północy Mezopotamii). Odgrywa jeszcze rolę jedynie języka nauki, kultu i literatury. To, że przez długi czas język ten miał duże znaczenie, dowodzi jednakże fakt, iż jeszcze w VII wieku p.n.e. król asyryjski Aszurbanipal chwalił się w swej inskrypcji umiejętnością czytania tekstów sumeryjskich. Z okresu postsumeryjskiego pochodzi duża część list słownictwa dwujęzycznego (akadyjsko-sumeryjskiego), które w XIX wieku umożliwiły odczytanie języka sumeryjskiego.

Dialekty i socjolekty

Pomimo iż w jednym z późniejszych tekstów wymieniony został cały szereg dialektów (a właściwie socjolektów) języka sumeryjskiego, obok języka standardowego eme-gi(r) możliwe było poznanie tylko jednego socjolektu eme-sal i to jedynie w późnosumeryjskich przekazach literackich. Tę formę językową stosowano głównie wówczas, gdy w utworach literackich głos zabierały istoty żeńskie, podczas gdy części narracyjne oraz wypowiedzi mężczyzn były zapisywane w języku standardowym. Różnice pomiędzy tym socjolektem a językiem standardowym polegały na fonetycznych przekształceniach rdzenia wyrazu i morfologicznych elementów słowotwórczych, a także na użyciu słów niewystępujących w języku standardowym (np. mu-ud-na zamiast nital „małżonek“, mu-tin zamiast ki-sikil „dziewica“).

Ponowne odkrycie języka sumeryjskiego

Jules Oppert

Na przełomie starej i nowej ery zaginęła wszelka wiedza o języku sumeryjskim i piśmie klinowym. W przeciwieństwie do Asyryjczyków, Babilończyków czy Egipcjan, których działalność jest szeroko udokumentowana w klasycznej starożytnej historiografii, brak jest w tychże podaniach jakiejkolwiek wzmianki o istnieniu Sumerów. Rozszyfrowanie pisma klinowego na początku XIX wieku pozwoliło na odkrycie najpierw trzech języków: babilońskiej formy języka akadyjskiego z rodziny semickiej, indoeuropejskiego języka staroperskiego oraz izolowanego języka elamickiego z obszaru dzisiejszego południowo-wschodniego Iranu. Dopiero w późniejszych czasach rozpoznano pośród tekstów babilońskich czwarty język, który po raz pierwszy został nazwany "językiem sumeryjskim" przez Jules'a Opperta w 1869 r. (zgodnie z akadyjskim słowem šumeru). Sami Sumerowie nazywali własny język eme-gi(r), co mogło oznaczać "język ojczysty"; swój kraj Sumerowie nazywali kengir. Istnienie i nazwa języka były jednakże przedmiotem sporu jeszcze przez długi czas, i dopiero po 20 latach archeolodzy Ernest de Sarzec, Léon Heuzey i François Thureau-Dangin po odkryciu dwujęzycznych tekstów w Niniwie oraz dzięki licznym tekstom odkrytym w Lagasz mogli dostarczyć niepodważalnych dowodów na istnienie języka sumeryjskiego. Ten ostatni z archeologów ostatecznie odszyfrował język sumeryjski w swojej pracy Inscriptions de Sumer et d'Akkad (1905), co otworzyło drogę dalszym badaniom naukowym.

Powiązania z innymi językami

Wielokrotnie próbowano przypisać językowi sumeryjskiemu pokrewieństwo z innymi językami lub rodzinami językowymi. Brano przy tym pod uwagę języki drawidyjskie, kaukaskie, ałtajskie i uralskie, język baskijski, tybetański, staroperski, a nawet języki austroazjatyckie i bantu. Obecnie w dyskusji na temat makrorodzin językowych język sumeryjski uznawany jest przez niektórych badaczy za kandydata do makrorodziny języków dene-kaukaskich, która miałaby obejmować języki sinotybetańskie, północnokaukaskie, języki jenisejskie i języki na-dene oraz dodatkowo języki uznawane dotąd za izolowane, takie jak język buruszaski, baskijski oraz właśnie sumeryjski. Warto przy tej okazji wspomnieć o badaniach polskiego sumerologa Jana Brauna, który wiąże język sumeryjski z tybeto-birmańską grupą chińsko-tybetańskiej rodziny językowej. W ostatnich czasach niektórzy badacze zaliczają język sumeryjski raczej do makrorodziny nostratycznej.

Żadna z tych propozycji – również ta dotycząca przynależności języka sumeryjskiego do makrorodziny dene-kaukaskiej, ani tym bardziej hipoteza makrorodziny nostratycznej – nie przekonała dotychczas środowiska specjalistów. Język sumeryjski zatem nadal uznawany jest za język izolowany. Jeżeli w czasach prehistorycznych istniały języki spokrewnione z sumeryjskim, to nie są one zaświadczone w piśmie, wskutek czego utraciliśmy możliwość porównania ich z językiem sumeryjskim.

Poprzednicy i sąsiedzi Sumerów

Nie dało się dotąd ostatecznie rozstrzygnąć, czy Sumerowie byli rdzenną ludnością południowej Mezopotamii czy też tam przywędrowali, co mogło nastąpić w IV tysiącleciu p.n.e. Bardzo trudno jest powiązać pojawienie się Sumerów z określonymi horyzontami archeologicznymi czy wydarzeniami. Starsze badania języka Sumerów (np. Falkenstein) opierały się na założeniu, iż Sumerowie nie byli ludnością rdzenną południowej Mezopotamii, lecz przywędrowali tam dopiero w IV tysiącleciu p.n.e. i zasymilowali się z jej mieszkańcami. Jako dowód na prawdziwość tej tezy przedstawiano tzw. przedsumeryjski substrat językowy (zwany niekiedy językiem protoeufrackim). Z tej warstwy wywodzą się słowa, których nie można wyjaśnić na podstawie struktury języka sumeryjskiego. Należą do nich nazwy miast takie jak Ur, Uruk (Unug), Larsa i Lagasz, imiona bogów – Nansze i Gatumdu, jak również pojęcia z zakresu rolnictwa – apin „pług”, engar „oracz”, ulušin „piwo pszeniczne”, nimbar „drzewo daktylowe”, nukarib „ogrodnik”, taskarin „bukszpan” (stąd łacińskie taxus) oraz określenia z dziedziny obróbki metali – simug „kowal” i tibira „blacharz”. Obecność tych słów w języku przedsumeryjskim nasuwa naturalnie pytania dotyczące poziomu cywilizacyjnego, jaki reprezentowali Sumerowie w czasie, gdy przybyli do Mezopotamii.

Dzisiaj nie ma pewności co do prawidłowości interpretacji ww. przykładowych wyrazów, gdyż nie wiadomo dokładnie, jak w pierwszej połowie III tysiąclecia p.n.e. mogło wyglądać dowolne słowo sumeryjskie bądź niesumeryjskie. W szczególności wcześniejsi badacze uznawali słowa zawierające więcej niż jedną sylabę za niesumeryjskie, co w dzisiejszych czasach uznawane jest za niewłaściwe kryterium. Cytując G. Rubio (1999): „Nie istnieje żaden jednolity substrat, który zostawiłby ślad w słownictwie sumeryjskim. Wszystko, co można odkryć, stanowi złożoną sieć zapożyczeń o często trudnym do ustalenia kierunku.”

Sumerowie weszli stopniowo w proces symbiozy z wyżej wspomnianym semickim narodem Akadów, co oczywiście skutkowało wzajemnym wpływem obu języków. Dotyczy to szyku wyrazów w zdaniu, fonetyki, przypadków, a przede wszystkim wzajemnych zapożyczeń leksykalnych: ok. 7% słownictwa akadyjskiego stanowią zapożyczenia z języka sumeryjskiego; jednakże również język sumeryjski składał się późniejszych okresach w 3–4% ze słów akadyjskich (Edzard 2003).

Dodatkowo należałoby jeszcze wspomnieć Elamitów zamieszkujących w Chuzestanie nad Zatoką Perską (dzisiaj południowy Iran), których kultura i gospodarka znajdowały się już od początku III tysiącleciu p.n.e pod wpływem wysoko rozwiniętej kultury sumeryjskiej. Znalazło to odbicie w elamickich systemach pisma, gdyż obok rozwoju własnego pisma Elamici przejmowali i adaptowali systemy pisma stosowane w Mezopotamii. Nie ma natomiast prawie żadnych dowodów na wpływy w odwrotnym kierunku, tj. wpływy Elamitów na Sumerów.

Nie da się również udowodnić wpływu „obcych narodów”, tj. Lulubejów, Gutejów i in., których Sumerowie stopniowo opanowali w III tysiącleciu p.n.e., na język sumeryjski. (Języki tych narodów są jednakże prawie nieznane.)

Typ języka

Niniejsza krótka prezentacja języka sumeryjskiego koncentruje się na morfologii rzeczownika i czasownika i obejmuje tylko typowe zjawiska gramatyczne. Wyjątki oraz przypadki nietypowe ograniczają się do pojedynczych przykładów. Materiały źródłowe, na których się ta prezentacja opiera, to głównie gramatyki autorstwa D.O. Edzarda (2003) i G. Zólyomi (2005).

Przy przedstawianiu form języka sumeryjskiego zrezygnowano z podawania wariantów grafemów (różne znaki stosowane w piśmie klinowym). Zamiast tego zastosowano znormalizowane znaki – bez akcentów, znaków czy rozszerzeń fonetycznych (patrz także Zólyomi 2005). Taka metoda w dużym stopniu ułatwia osobom nie znającym pisma klinowego zrozumienie aspektów lingwistycznych, będących głównym tematem tego rozdziału.

Język sumeryjski można pokrótce scharakteryzować jako aglutynacyjny, ergatywny, w którym występuje rodzaj gramatyczny (klasa osób i rzeczy). (Przy czym w języku sumeryjskim, obok wyjaśnionych poniżej konstrukcji ergatywnych, stosowane są w określonych kontekstach również znane w językach europejskich konstrukcje nominatywno-akuzatywne; takie zjawisko zwane jest "ergatywnością rozszczepioną"). Czasownik znajduje się na końcu zdania, natomiast pozycja innych części zdania zależna jest od różnych czynników. Fraza rzeczownikowa i czasownikowa są ze sobą ściśle powiązane.

W języku sumeryjskim nie ma różnic formalnych pomiędzy rzeczownikami a czasownikami. Ten sam temat (rdzeń) wyrazu, może spełniać obie funkcje, przy czym wiele słów jest jednosylabowych. Np. dug to zarówno „mowa“ jak i „mówić“. Funkcję, jaką w danym przypadku spełnia wyraz, można odczytać po znaczniku funkcyjnym (morfem oznaczający funkcję gramatyczną) oraz po pozycji tego wyrazu w zdaniu. Temat wyrazu pozostaje bez zmian. W szczególności nie występują w języku sumeryjskim żadne wrostki (jak np. w języku akadyjskim).

Wieloznaczność (homofonia) wielu sumeryjskich sylab zapisanych pismem klinowym nasuwa przypuszczenie, iż język sumeryjski był językiem tonalnym, czyli takim, w którym różnica wysokości tonu niesie ze sobą różnicę znaczenia. Jednakże przeciwko takiemu założeniu przemawia fakt, iż w Azji Przedniej nie istniały żadne inne języki tonalne. Możliwe jest również, iż język sumeryjski charakteryzowało większe bogactwo fonemów niż te nam dzisiaj znane, jednak niedoskonałości systemu pisma nie pozwalają na rekonstrukcję dalszych fonemów.

Ponieważ język sumeryjski jest od dawna martwy i zachował się w przekazach zapisanych systemem, który nie zawsze daje się jednoznacznie zinterpretować, to możliwy jest jedynie przybliżony opis jego fonologii i morfologii. Fakt ten również wyjaśnia, dlaczego cały czas jeszcze istnieją różne teorie dotyczące morfologii czasownika (w szczególności systemu przedrostków w odmiennych formach czasownika).

Fonemy

Na podstawie danych dostępnych dzięki badaniu pisma można stwierdzić, iż zasób fonemów jest dosyć prosty. Składa się on z czterech samogłosek /a, e,i, u/ i szesnastu spółgłosek:

Fonem/r̂/ (lub /dr/) należy według B. Jagersmy i G. Zólyomi wymawiać jako przydechową spółgłoskę zwarto-szczelinową [ʦʰ]. Ponieważ w akadyjskich zapożyczeniach językowych fonem ten występuje jako [r], pogląd ten jest sporny.

Wielu badaczy (m.in. Edzard (2003)) zakłada, iż w języku sumeryjskim istniał fonem [h]. Jednak pytanie, czy wymawiano go jako spółgłoskę krtaniową, czy faryngalną, pozostaje tak samo niewyjaśnione, jak pytanie o istnienie dalszych fonemów.