Język wołoski - Polski Serwis Naukowy

Język wołoski – umowna nazwa grupy dialektów, którym posługiwali się Wołosi po wywędrowaniu ze swojej bałkańskiej kolebki w średniowieczu. Genetycznie zaliczyć go należy do grupy języków wschodnioromańskich, przy czym ze względu na swoją historię można go zaliczyć do języków kreolskich ("języków mieszanych").

Język ruski (nazywany od XIX wieku także staroukraińskim albo starobiałoruskim, a jego wczesna forma staroruskim; w literaturze występuje jako руский языкъ lub русский языкъ) – dawny język wschodniosłowiański, którym posługiwano się na Rusi, w Hospodarstwie Mołdawskim, Wielkim Księstwie Litewskim, a po 1569 także na wschodnich terenach I Rzeczypospolitej.

Język mołdawski (limba moldovenească, graiul moldovenesc, лимба молдовеняскэ) to język z grupy języków wschodnioromańskich, który bywa często utożsamiany z językiem rumuńskim lub uważany za jego odmianę (dialekt). Obecnie językiem mołdawskim posługuje się ok. 2,7 mln osób w Mołdawii i Naddniestrzu, który jest językiem urzędowym tych krajów. Poza terytorium Mołdawii posługuje się tym językiem mniejszość mołdawska żyjąca przede wszystkim w Rumunii, na Ukrainie i w Rosji. Łącznie językiem tym mówi ok. 10 mln osób[4].

Językoznawcy wyróżnili języki wschodnioromańskie ze względu na znaczny wpływ nań języków słowiańskich zarówno w warstwie leksykalnej jak i w gramatyce (por. Słowianie daccy). Wpływ ten był tak silny, że niektórzy badacze podnoszą kwestię kreolskości dialektów (i etnolektów) wołoskich. Dla przykładu język proto-rumuński jeszcze w połowie XIX w. uważany był za słowiański i zawierał słowa pochodzące z języków:

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Protobułgarzy również Prabułgarzy (Bułgarzy) - lud koczowniczy pochodzenia huńskiego lub tureckiego, który pomiędzy V a VII wiekiem zamieszkiwał stepy nadczarnomorskie. Nazwa Bułgar pochodzi od tureckiego bulgha i oznacza "mieszać się".

słowiańskich – 2350

łaciny – 1150

tureckiego – 950

nowogreckiego – 650

węgierskiego – 600

albańskiego – 50

Język wołoski nie został do tej pory dostatecznie zbadany, nie powstały słowniki tego języka. Etymolodzy posługują się wyłącznie analogiami do współczesnego języka rumuńskiego, który nie dość że jest odległy od języka wołoskiego o 1000 lat rozwoju, uległ znacznym wpływom węgierskim i tureckim, a w XIX wieku został poddany celowym działaniom reromanizacyjnym.

Redyk - jest to uroczyste wyjście owiec na pastwiska na górskich halach, trwający od wiosny do jesieni. Wiosną owce są wypędzane na pastwiska (redyk wiosenny), a jesienią zaganiane do zagród (redyk jesienny). Redyk jesienny zwany jest gwarowo osod, co wywodzi się od ozchod tj. rozchód, rozejście się owiec do poszczególnych gospodarstw.

Serbia, Republika Serbii (serb. Република Србија) – państwo w południowej Europie, powstałe 5 czerwca 2006 roku po rozpadzie państwa Serbii i Czarnogóry. Stolicą jest Belgrad. Serbia graniczy z Węgrami na północy, Rumunią i Bułgarią na wschodzie, Macedonią i Albanią na południu oraz z Czarnogórą, Chorwacją i Bośnią i Hercegowiną na zachodzie.

Pochodzenie

Zasadniczo dialekty wołoskie wywodziły się z łaciny, ale w formie odległej od klasycznej łaciny antycznej; będąc kontynuacją łaciny ludowej ("wulgarnej"). Przyjmuje się że były one linią rozwojową hipotetycznego języka starorumuńskiego, używanego między VII a IX wiekiem.

Karpaty (51-54) (węg. Kárpátok; rum. Carpaţi; ukr. Карпати, czes. i słow. Karpaty) – łańcuch górski w środkowej Europie (jeden z największych w tej części świata), ciągnący się łukiem przez terytoria Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Rumunii i Serbii. Najwyższy szczyt Gerlach ma wysokość 2655 m n.p.m.

Język albański – język indoeuropejski z grupy satem, którym posługuje się ok. 6,2 mln Albańczyków zamieszkujących Albanię (3,6 mln), Kosowo (1,7 mln), Macedonię (450 tys.), a także Włochy (Arboresze) i Grecję (Arwanici). W Albanii, Kosowie i Macedonii posiada on status języka urzędowego.

Badania nad słownictwem dowodzą że język wołoski powstał wśród zromanizowanych Ilirów i Traków, zapewne na terenach Epiru, Tesalii i zachodniej Macedonii. Tereny te były mocno zromanizowane, gdyż panowanie rzymskie w Macedonii, Epirze oraz na wybrzeżu dalmatyńskim sięga II w. p.n.e.

Bałkany – region Europy, obejmujący w przybliżeniu obszar Półwyspu Bałkańskiego. Jednak nazwa ta mniej odnosi się do geografii, a bardziej do wspólnoty historyczno-kulturowej. Przy takim podejściu o przynależności danego kraju do Bałkanów decydują cechy kulturowe (np. język należący do ligi bałkańskiej, pewne elementy kultury ludowej), społeczne (np. wieloetniczność, współwystępowanie katolicyzmu, prawosławia i islamu) oraz historyczne (np. dawna przynależność do Cesarstwa Bizantyjskiego, zasiedlenie przez Słowian w VI wieku naszej ery, a przede wszystkim doświadczenie panowania tureckiego).

Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: [e̞ˈlaða] lub Ελλάς Ellás, IPA: [e̞ˈlas], tr. Yunanistan), Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – kraj w południowo-wschodniej części Europy, położony na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z Albanią, Republiką Macedonii i Bułgarią na północy oraz z Turcją na wschodzie. Ma dostęp do czterech mórz: Morza Egejskiego, Morza Kreteńskiego na wschodzie, Morza Jońskiego na zachodzie oraz Morza Śródziemnego od południa.

Brak jest natomiast w języku wołoskim zapożyczeń wschodniogermańskich, stąd wątpliwa wydaje się teoria o jego dackim pochodzeniu. Poza tym liczne źródła historyczne mówią o całkowitej ewakuacji Rzymian z Dacji.

Zapewne ok. VI wieku Wołosi przekroczyli Dunaj, a ich język uległ dużemu wpływowi języka napływających z północy słowian. Proces ten pogłębiło również przyjęcie chrześcijaństwa z językiem obrzędowym staro-cerkiewno-słowiańskim.

Wymieszanie się czynników iliryjskich, trackich, romańskich, słowiańskich, greckich oraz tureckich (Protobułgarzy) przesądziło o kreolskim charakterze języka wołoskiego.

Słowianie – kryterium lingwistyczne, ogół ludności posługującej się językami słowiańskimi, oraz kulturowe, podobne zwyczaje, obrzędy, wierzenia. Najliczniejsza indoeuropejska grupa ludnościowa w Europie, zamieszkująca wschodnią, środkową oraz południową część tego kontynentu, a także północną część Azji.

Republika Macedonii (maced. Република Македонија, alb. Republika e Maqedonisë), na forum międzynarodowym państwo określane jest tymczasową nazwą Była Jugosłowiańska Republika Macedonii – BJRM, (ang. Former Yugoslav Republic of Macedonia – FYROM, mac. Поранешна Југословенска Република Македонија – ПЈРМ, transliteracja Poranešna Jugoslovenska Republika Makedonija – PJRM, alb. Ish Republika Jugosllave e Maqedonisë – IRJM) lub Macedonia – państwo na Półwyspie Bałkańskim, powstałe po rozpadzie Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii.

Mapa Półwyspu Bałkańskiego z zaznaczonymi terenami zamieszkiwanymi współcześnie przez ludy wschodnioromańskie.

Współczesne języki wołoskiego pochodzenia

Współcześnie funkcjonują cztery języki wschodnioromańskie wyodrębnione z języka wołoskiego:

dakorumuński czyli rumuński i mołdawski

arumuński (ok. 250 tys. osób posługujących się nim), używany przez Arumunów, zamieszkujący Grecję, Albanię, Rumunię, Macedonię, Bułgarię i Serbię,

meglenorumuński (kilkanaście tys. osób posługujących się nim), używany przez Meglenorumunów (sami nazywają się Vlasi) zamieszkujących Grecję i Macedonię,

istrorumuński (kilka tys. osób posługujących się nim), używany przez Istrorumunów zamieszkujących Chorwację

Wyodrębniły się one w drugiej połowie I tysiąclecia n.e. Mimo wspólnego pochodzenia nie są one jednak wzajemnie zrozumiałe.

Alexandru Cihac (ur. 8 września 1825 w Jassach - zm. 29 lipca / 10 sierpnia 1887 w Moguncji), był rumuńskim filologiem i językoznawcą; członek honorowy Akademii Rumuńskiej. Zajmował się m.in. pochodzeniem języka rumuńskiego. Jest autorem pierwszego słownika etymologicznego tego języka. Na podstawie dominującej w jego słowniku liczby słów pochodzenia słowiańskiego, zaklasyfikował język rumuński do słowiańskiej rodziny językowej.

Mołdawia () – państwo europejskie położone na terenach historycznej Besarabii jak i obszarów położonych na lewym brzegu Dniestru, tzw. "Naddniestrze". Graniczy z Ukrainą i Rumunią. W jej skład wchodzi także autonomiczna republika Gagauzja, gdzie językami urzędowymi są obok mołdawskiego gagauski i rosyjski, choć sami Rosjanie stanowią niewielką część ludności tego obszaru. Rdzenną ludność Gagauzji (Gagauz Yeri) (ponad 80%) stanowią Gagauzi – tureckojęzyczni prawosławni chrześcijanie.

Język średniowiecznych Wołochów odróżnić należy od współczesnego języka rumuńskiego, który powstał w XIX wieku na drodze unifikacji dialektów Wołoszczyzny i Mołdawii oraz intensywnych reform polegających na ich re-romanizacji (uklasycznieniu). język mołdawski, uznawany dość powszechnie za dialekt języka rumuńskiego, zapewne bliższy jest językowi wołoskiemu ze względu na mniejszy stopień re-romanizacji oraz większą archaiczność gramatyki.

Dialekt (gr. διάλεκτος dialektos – "rozmowa, sposób mówienia") – regionalna odmiana języka, odznaczająca się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi itp. Każdy posiada pewną liczbę wyrazów nie znanych innym odmianom, różnice leksykalnie mogą wynikać z odmiennych warunków przyrodniczych i kulturowych.

Bułgaria, Republika Bułgarii (България, Република България) – państwo położone w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach. Graniczy z Serbią oraz Macedonią od zachodu, Grecją i Turcją od południa, Morzem Czarnym od wschodu i Rumunią od północy.

Traktowanie wszystkich języków wschodnioromańskich jako dialektów języka rumuńskiego jest nieporozumieniem. Z faktu, że jedynie język rumuński wykształcił się do formy języka literackiego, nie wynika że niezależnie powstałe pokrewne mu języki są jego dialektami.

Przewiduje się że Istrorumuni i Meglenorumuni nie przetrwają jako odrębne grupy etniczne, a ich języki wygasną w ciągu najbliższych kilkudziesięciu lat. Podejmowane są natomiast próby standaryzacji etnolektów Arumunów zamieszkujących Epir, jednakże działania te są już mocno spóźnione (o co najmniej wiek) oraz "tradycyjnie" spotykają się utrudnieniami ze strony rządu w Atenach. A co najważniejsze liczba ich użytkowników jest już zbyt mała (kilka – kilkadziesiąt tysięcy?) i to skupionych w peryferyjnych wioskach, bez elit i własnego szkolnictwa.

Przez nazwy geograficzne pochodzenia wołoskiego rozumiemy nomenklaturę o różnorodnej etymologii, rozpowszechnioną najprawdopodobniej podczas kolonizacji wołoskiej. Nazwy geograficzne pochodzenia wołoskiego występują w całych Karpatach i na Bałkanach. Poza Rumunią nazwy pochodzenia wołoskiego z reguły występują w formach zeslawizowanych. Do najpowszechniejszych należą:

Juhas – młodszy pomocnik bacy podczas wypasu owiec w Tatrach. Słowo pochodzi z języka węgierskiego juhász – owczarz. Niewłaściwa jest forma żeńska juhaska – dziewczęta nigdy nie wypasały owiec w Tatrach, zaś te pasące krowy nazywane były pasterkami.

Wpływ na język polski

Na skutek trwających od XII do XVI wieku migracji i osadnictwu Wołochów na obszarze Karpat liczne słowa wołoskiego pochodzenia zostały zapożyczone do większości języków Europy Środkowej, szczególnie do dialektów języka ruskiego oraz do gwar góralskich. Przykładowo w gwarze górali spod Babiej Góry używane są słowa:

Arumuni (t. Aromuni) – zbiorcza nazwa obejmująca różne romańskojęzyczne grupy etniczne zamieszkujące Bałkany. Liczebność: od 110 tys. według oficjalnych spisów powszechnych do 2,5 mln według szacunków własnych.

Język istrorumuński to język z grupy romańskiej (podgrupa wschodnioromańska) języków indoeuropejskich, którym posługuje się około 300 osób w wioskach Žejane, Šušnjevica i kilku innych, znajdujących się w północnej części półwyspu Istria, w Chorwacji. Język, ze względu na znikomą liczbę użytkowników, jest bardzo poważnie zagrożony wyginięciem.

baca – główny pasterz

bryndza – ser owczy

gielet – naczynie do dojenia owiec

honielnik – pomocnik pasterzy

jarka – owca, która nie miała młodych

juhas – pomocnik bacy

kierdel – stado owiec

klag – podpuszczka z żołądka cielęcego

koliba – przenośny szałas, nocowali w nim pasterze

kornuta – rogata owca

koszar – owcza zagroda

mraźnica – owcza zagroda z drzew iglastych

redyk – spędzanie owiec z hal

strąg – spędzanie owiec do udoju

styra – owca hermafrodyta

szałas – pomieszczenie dla pasterzy

wetula – starsza owca lub koza

żentyca – serwatka z owczego mleka

Na całym obszarze migracji spotykane też są powszechnie nazwy geograficzne pochodzenia wołoskiego. Ze względu na postępującą asymilację osiadłej ludności wołoskiej ze słowiańskimi mieszkańcami Zachodnich Karpat i wzajemne mieszanie się zasobów słownictwa, trudno dzisiaj w wielu przypadkach jednoznacznie stwierdzić bezpośrednio wołoską etymologię.

Meglenorumuni (meglenorum. Vlashi, gr. Βλαχομογλενίτες - Vlachomoglenítes) - wołoska grupa etniczna zamieszkująca pierwotnie kotlinę Meglena w środkowej Macedonii (na pograniczu dzisiejszej Grecji i Republiki Macedonii), obecnie również Rumunię. Liczebność (szacunkowa) - 12 do 20 tys. osób.

Epir (grecki Ήπειρος, co po polsku oznacza kontynet lub wnętrze dużego lądu) – górzysta kraina położona w północno-zachodniej części Grecji, nad Morzem Jońskim, na północy graniczy z Albanią, na wschodzie z Tesalią, a na południu z Etolią i Akarnanią. Ponadto istnieje także Epir Północny, czyli zamieszkały przez Albańczykow, Greków i Wołochów obszar, położony po albańskiej stronie granicy.

Przypisy

Aleksander Morgenbesser: Przyczynek do dziejów Mołdawii od założenia państwa aż do wygaśnięcia dynastyi Dragosza; Lwów, Nakładem autora 1892
Alexandru Cihac Słownik Etymologiczny
Juliusz Demel Historia Rumunii, wyd. I, 1970, s.82
↑ Tadeusz A. Olszański Wołosi – zapomniany lud Bałkanów, w: Płaj. Almanach karpacki, nr 21 (jesień 2000), ISSN 1230-5898 (zob. fragm.)
Vasile Stati: Dicţionar moldovenesc-românesc (Chişinău: Biblioteca PRO MOLDOVA, Tipografia Centrală, 2003). We wstępie do słownika autor wymienia argumenty świadczące o większej archaiczności i naturalności języka mołdawskiego.
Wojciech Krukar "Przyczynek nazewniczy do historii osadnictwa dorzecza górnego Sanu [1]"
dr. Simona Condurateanu "Istorie şi toponimie românească în Carpaţii situaţi în afara României", Dacia Magazin nr 58, maj 2008, [2]