Języki anatolijskie - Polski Serwis Naukowy

Języki anatolijskie (hetyckie) - podrodzina języków indoeuropejskich, którymi posługiwała się ludność zamieszkująca współczesną Anatolię w okresie od ok. 2000 r. p.n.e. do początków naszej ery.

Językoznawcy wciąż nie są pewni, czy języki anatolijskie oderwały się jako pierwsze od języka praindoeuropejskiego i odtąd rozwijały samodzielnie, czy też były blisko spokrewnione z językiem praindoeuropejskim. Według Sturtevanta, języki indoeuropejskie i języki anatolijskie wywodzą się z jednego przodka - prajęzyka indohetyckiego.

Język lidyjski - wymarły język z podrodziny anatolijskiej języków indoeuropejskich, którym posługiwali się w VII-I wieku p.n.e. Lidyjczycy, zamieszkujący Lidię - starożytną krainę w zachodniej Azji Mniejszej. Język lidyjski rozwinął się z języka nowohetyckiego. Zachowały się inskrypcje pochodzące z IV wieku p.n.e., spisane alfabetem greckim, a także pismem lidyjskim.

Język licyjski (likijski) - wymarły język z podrodziny anatolijskiej języków indoeuropejskich, którym posługiwali się w VII-I wieku p.n.e.. Licyjczycy, zamieszkujący Licję - starożytną krainę w południowo-zachodniej Azji Mniejszej. Zachowały się zapisy z drugiej połowy I tysiąclecia p.n.e. spisane alfabetem greckim.

Na rok 2000 p.n.e. datuje się występowanie już w pełni wykrystalizowanych języków grupy anatolijskiej. W XVIII-XVI w. p.n.e. w użyciu jest język starohetycki, którego najstarsze zapisy na glinianych tabliczkach spisane pismem klinowym są jednocześnie najstarszymi zapisami języków indoeuropejskich. Na późniejszy okres XV-VIII w. p.n.e. datuje się zabytki języka nowohetyckiego, luwijskiego i palajskiego spisanych pismem klinowym, a także języka luwijskiego hieroglificznego zapisanego pismem pismem hieroglificznym. Z drugiej połowy I tysiąclecia p.n.e. (VII-I w. p.n.e.) pochodzą zabytki najmłodszych języków anatolijskich: lidyjskiego, licyjskiego, milyjskiego i karyjskiego, spisanych alfabetem greckim.

Paflagonia (gr.: Παφλαγονία, Paphlagonίa) – starożytna kraina w północnej części Azji Mniejszej (ob. Turcja) nad południowym brzegiem Morza Czarnego między Bitynią na zachodzie a Pontem na wschodzie. Na południu graniczyła z Frygią (późniejsza Galacja). Według Strabona, geografa greckiego, zachodnią granicą regionu była rzeka Parthenius (ob. Bartın), a wschodnią Halys (ob. Kızılırmak).

Pont – kraina historyczna w północno-wschodniej Azji Mniejszej, nadmorska część Kapadocji, w starożytności niezależne królestwo, a następnie prowincja rzymska.

Języki anatolijskie wyszły z użycia prawdopodobnie w okresie Cesarstwa Rzymskiego. W pierwszym wieku I n.e. na obszarze Anatolii używane były jeszcze liczne języki przedgreckie:

kapadocki używany w Kapadocji w I w. n.e. - wg świadectwa Filostratosa z Tyany;

karyjski, używany w mieście Kiburze - wg świadectwa geografa Strabona (Geografia XIII, 4, 7);

lidyjski, używany w Solime - wg świadectwa geografa Strabona (Geografia XIII 4, 17);

lykaoński używany w Lystrze w czasach św. Pawła (Dzieje Apostolskie XIV, 1);

pizydyjski, używany w Pizydii (spora liczna inskrypcji i nazw własnych);

Anatolia była regionem, gdzie obok języka greckiego, głównego środka komunikacji językowej w tamtym regionie, używano licznych języków miejscowych. Mitrydates VI Eupator, król Pontu, posługiwał się 22 językami z obszaru swego państwa. Strabon rejestruje 70 odrębnych języków na obszarze Anatolii, a Pliniusz Starszy (Historia Naturalna VI, 15) wskazuje na istnienie 130 języków od Anatolii aż po Kaukaz. Przynajmniej część z nich wydaje się przynależeć do ugrupowania języków anatolijskich.

Anatolia (tureckie Anadolu) – kraina, należąca do Turcji, na półwyspie Azja Mniejsza (którego jest synonimem), leżąca między Morzem Czarnym a Zatoką Aleksandretty.

Języki indoeuropejskie - jedna z największych i najwcześniej odkrytych spokrewnionych ze sobą języków współczesnych, używanych od kilku tysięcy lat w Europie, Indiach (stąd przymiotnik indoeuropejski) i południowo-zachodniej Azji. W czasach nowożytnych języki indoeuropejskie rozprzestrzeniły się na wszystkie kontynenty, głównie za sprawą angielskiego, hiszpańskiego i portugalskiego. Obecnie jako językami ojczystymi posługuje się nimi ok. 3 miliardy osób na całym świecie (co stanowi ok. 45% ziemskiej populacji).

Klasyfikacja języków anatolijskich

języki indoeuropejskie > języki anatolijskie

języki anatolijskie (hetyckie) †:

języki hetycko-palajskie

hetycki †

palajski †

lidyjski †

języki luwijskie lub południowo-zachodnie

luwijski †

luwijski hieroglificzny †

licyjski (likijski) †

milyjski †

karyjski †

pizydyjski †

sydetyjski †

inne języki anatolijskie z obszaru antycznej Myzji, Kapadocji i Paflagonii, np.

izauryjski †

kapadocki †

lykaoński †

pizydyjski †

Bibliografia

Ignacy Ryszard Danka, Stanowisko języków anatolijskich w rodzinie indoeuropejskiej i ich wzajemne związki, Acta Universitatis Lodzienses. Folia Linguistica 4, Wyd. UŁ, Łódź 1983.

Ignacy Ryszard Danka, Języki anatolijskie, [w:] Leszek Bednarczuk (red.), Języki indoeuropejskie, t. 1, Warszawa 1986, s. 275-339.

James P. Mallory, Douglas Q. Adams; Encyclopedia of Indo-European Culture; 1997 Taylor & Francis

Maciej Popko, Ludy i języki starożytnej Anatolii; Wydawnictwo Akademickie Dialog 1999; ISBN 83-88238-01-09.

Maurice Sartre, Wschód rzymski. Prowincje i społeczeństwa prowincjonalne we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego w okresie od Augusta do Sewerów (31 r. p.n.e. - 235 r. n.e.), tłumaczył Stanisław Rościcki, redakcja naukowa wydania polskiego Krzysztof Nawotka, Wrocław - Warszawa Kraków 1997, s. 290-299.