Języki bałkańskie - Polski Serwis Naukowy

Powiązania poszczególnych języków ligi bałkańskiej

Bałkańska liga językowa (także: liga bałkańska) – termin, za pomocą którego opisuje się grupę języków bałkańskich, bliżej ze sobą niespokrewnionych genetycznie, które wykształciły w procesie konwergencji pewne cechy wspólne.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Język gagauski (gag. gagauz dili) to język Gagauzów, ludu pochodzenia tureckiego, osiadłego w większości na terenie dzisiejszej południowej Mołdawii w Gagauzji (dziś terytorium przez nich zamieszkane jest wydzieloną administracyjnie autonomiczną jednostką państwa). Należy do rodziny języków tureckich i zaliczany jest do grupy języków oguzyjskich. Początek nowożytnego piśmiennictwa w tym języku datuje się dopiero na rok 1810, kiedy w Wiedniu została wydana pierwsza książka po gagausku. Pierwsze gagauskie słowo drukowane na terenie Mołdawii ukazało się w 1907 roku. Był to przekład Starego Testamentu autorstwa gagauskiego duchownego prawosławnego Michała Czakira, który wydał szereg innych książek o charakterze religijnym, a także stworzył pierwszy gagauski tytuł prasowy. Przełomem w historii języka gagauskiego był rok 1957, kiedy do jego zapisu zaczęto używać cyrylicy. W latach 1958-1961 język gagauski nauczany był w niektórych szkołach, wychodziły w nim gazety i używano go w radiofonii. Potem jednak zastąpiono go językiem rosyjskim. Powrót języka do szkół i uznanie go za język oficjalny nastąpiło dopiero w 1989 roku na mocy ustawy o funkcjonowaniu języków używanych na terytorium Mołdawskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej z dnia 1 września 1989 roku. Obecnie w Mołdawii drukowane są książki i wydawane gazety w języku gagauskim, takie jak Saba Ałryzy (Gwiazda Poranna), Ana Sözü (Ojczyste Słowo), Gagauz Sesi (Gagauski Głos). Ważnym badaczem języka gagauskiego był Polak - profesor Tadeusz Kowalski (1889-1948), słynny turkolog Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Nie ma wśród językoznawców zgody co do ilości języków wchodzących w skład ligi bałkańskiej. Najogólniej rzecz biorąc, bez większych sprzeciwów zalicza się tutaj: język albański, bułgarski, rumuński, ze względu na to, iż te trzy języki posiadają pełną listę cech wspólnych. Z pewnymi niewielkimi uwagami zaliczany jest tu także język nowogrecki oraz południowo-wschodnie dialekty języka serbskiego, bliskie bułgarszczyźnie.

Liga językowa – grupa języków różnego pochodzenia, które wskutek długotrwałego wzajemnego oddziaływania wytworzyły wiele wspólnych cech w systemach gramatycznych i fonologicznych, np. liga bałkańska, czy uralo-ałtajska.

Język albański – język indoeuropejski z grupy satem, którym posługuje się ok. 6,2 mln Albańczyków zamieszkujących Albanię (3,6 mln), Kosowo (1,7 mln), Macedonię (450 tys.), a także Włochy (Arboresze) i Grecję (Arwanici). W Albanii, Kosowie i Macedonii posiada on status języka urzędowego.

Duże zastrzeżenia, zwłaszcza językoznawców bułgarskich, budzi natomiast kwestia języka macedońskiego i jego stanowiska w lidze bałkańskiej. Rozpatrywany (głównie przez Bułgarów), jako skodyfikowany literacko dialekt języka bułgarskiego, bywa przez część językoznawców – i to już nie tylko bułgarskich – pomijany przy zestawianiu listy języków tworzących ligę bałkańską. Część językoznawców natomiast akcentuje fakt, iż to właśnie w języku macedońskim (literackim oraz w jego dialektach), ma miejsce największa koncentracja cech, uznawanych za typowe dla ligi bałkańskiej.

Język nowogrecki, język grecki nowożytny, albo greka nowożytna, również: demotyk(a), po grecku: Νεοελληνική – język indoeuropejski, używany współcześnie w Grecji (ok. 11 mln mówiących) i na Cyprze (ok. 750 tys.). Jest on jednocześnie językiem urzędowym tych państw (na Cyprze obok tureckiego).

Język dacki - wymarły indoeuropejski język starożytnej Dacji używany na terenach dzisiejszej Rumunii, północnej Bułgarii a także w części Węgier, Słowacji i Ukrainy. Język poświadczony tylko na kilku inskrypcjach oraz w toponimach bałkańskich, prawdopodobnie stanowił również substrat dla języka rumuńskiego. Niektórzy badacze uważają język dacki za dialekt języka trackiego, z którym był blisko spokrewniony. Istnieje też teoria uznająca język dacki za przodka współczesnego języka albańskiego, chociaż rolę tę częściej przypisuje się językowi iliryjskiemu.

Język turecki, choć używany na dużym obszarze Bałkanów, nie jest powszechnie uważany za język bałkański (podobnie literackie języki serbski, bośniacki czy chorwacki). Ze względu na silny wpływ języka tureckiego na języki bałkańskie, nadaje mu się zwykle status "języka Bałkanów".

Rodzajnik - specyficzny rodzaj przedimka, który oprócz właściwej przedimkowi kategorii określoności bądź nieokreśloności, wyznacza dodatkowo kategorię rodzaju gramatycznego, choć nie we wszystkich językach jest to ścisłe wyznaczenie w każdym przypadku - np. formy liczby mnogiej rodzajników niemieckich (die) lub francuskich (les) pełnią wyłącznie funkcję przedimków, gdyż w żaden sposób nie określają rodzaju gramatycznego następującego po nich rzeczownika.

Język tracki – wymarły indoeuropejski język starożytnej Tracji używany na rozległych obszarach Bałkanów a także w północno-zachodniej Azji Mniejszej oraz (łącznie z bardzo blisko spokrewnionym językiem dackim) na terenach dzisiejszych wschodnich Węgier, Słowacji i środkowo-zachodniej Ukrainy. Język bardzo słabo poświadczony, znany jedynie z kilku inskrypcji znalezionych na terenie dzisiejszej Bułgarii oraz z zawierających trackie słowa tekstów greckich i łacińskich.

Niektóre opracowania specjalistyczne zaliczają do ligi bałkańskiej języki: cygański (bałkański), gagauski, arumuński (ujmowany jako odrębny język, a nie jako dialekt rumuńskiego) oraz język szpaniolski (język Żydów bałkańskich).

Do ligi języków bałkańskich, dopisywane są zwykle także tzw. języki paleobałkańskie, czyli języki, którymi posługiwali się mieszkańcy Półwyspu Bałkańskiego w przeszłości. Wymienia się tu języki:

dalmacki,

Do wspólnych, charakterystycznych cech języków ligi bałkańskiej, zalicza się m.in.:

Język arumuński lub macedo-rumuński – język, a w zasadzie grupa dialektów i etnolektów, która dopiero od niedawna przechodzi standardyzację — z grupy romańskiej, podgrupa wschodnioromańska języków indoeuropejskich.

Język macedoński (słowiański) – należy do tzw. grupy wschodniej języków południowosłowiańskich. Nie należy go mylić z helleńskim językiem staromacedońskim używanym w starożytności.

analityczną deklinację,

zanik bezokolicznika,

rodzajnik postpozycyjny (z wyjątkiem języka nowogreckiego),

tworzenie czasu przyszłego za pomocą czasownika posiłkowego "chcieć",

liczne zapożyczenia leksykalne z języka greckiego i tureckiego.

Zobacz też

bałkanizm

liga językowa (tamże literatura dotycząca problemów z pojęciem ligi językowej i ligi bałkańskiej).