Języki indoirańskie - Polski Serwis Naukowy

Zasięg języków indoirańskich w dzisiejszej Europie i Azji

Języki indoirańskie są największą grupą języków indoeuropejskich, w skład której wchodzą języki indyjskie, irańskie i dwa niesklasyfikowane języki. W sumie obejmuje 296 języków. Posługują się nimi ludzie na terytorium rozciągającym się od wschodniej Turcji po Pakistan i zachodnią część Indii.

Języki dardyjskie (języki kafirskie) są językami indoeuropejskimi. Tą ogólną nazwą określa się ok. 20 języków z grupy indoirańskiej (aryjskiej). Zajmują pozycję przejściową między językami irańskimi a indoaryjskimi.

Iran (pers. ايران – Īrān), (w języku polskim dawniej używano także formy Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

W skład gałęzi indyjskiej (zwanej też indoaryjską) wchodzi 210 języków, którymi posługuje się ok. 1 mld ludzi zamieszkujących północne i centralne obszary Półwyspu Indyjskiego. Wyróżnia się 3 fazy rozwojowe tych języków:

staroindoaryjską (od ok. 1500 p.n.e.), która obejmuje sanskryt z dialektem wedyjskim.

średnioindoaryjską (od 2 połowy II tysiąclecia p.n.e.), reprezentowaną przez języki pali, sauraseni, magadhi, maharasztri i ardhamagadhi (prakryty).

nowoindoaryjską (od I tysiąclecia), obejmującą języki hindi, urdu, bengalski, marathi, pendżabski, gudźarati, orija, assamski, nepalski, syngaleski, sindhi i cygański.

Języki dardyjskie (języki kafirskie) zajmują pozycję przejściową między językami indyjskimi a irańskimi. Używane przez niewielkie grupy etniczne w górzystych rejonach nie wykształciły z wyjątkiem kaszmirskiego kultury pisanej.

Język awestyjski – język klasyczny używany w starożytnej Persji, w którym zostały zapisane prace Zaratustry. Należy do rodziny języków indoeuropejskich oraz jest siostrzanym językiem klasycznego sanskrytu.

Język pahlawi (język średnioperski) - język z podrodziny irańskiej języków indoeuropejskich, używany w okresie dynastii sasanidzkiej. Następca języka staroperskiego.

Gałąź języków irańskich występuje w południowo-zachodniej Azji, głównie w Iranie. W jej rozwoju wyróżnia się także 3 fazy:

staroirańską (od IX w. p.n.e. do IV w. p.n.e.), reprezentowaną przez języki medyjski, awestyjski i staroperski.

średnioirańską (do IV w. p.n.e. do przełomu IX i X w. n.e.), obejmującą języki pahlawi, partyjski, chorezmijski, sogdyjski i chotański.

nowoirańską (od przełomu IX i X w.), do której należą języki perski (nowoperski), tadżycki, kurdyjski, beludżi, tacki, paszto (afgański), osetyjski oraz dialekty kaspijskie i pamirskie.

W porównaniu do języka praindoeuropejskiego, współczesne języki indoirańskie wykazują tendencję do upraszczania systemu samogłoskowego oraz fleksji. Nowożytne języki indyjskie zapożyczyły słownictwo oraz struktury gramatyczne od nieindoeuropejskich języków drawidyjskich. Z kolei języki irańskie - ze względu na islam - uległy silnemu wpływowi języka arabskiego, przejmując m.in. alfabet arabski zwany w zmodyfikowanej wersji "persoarabskim" (poszerzonym o znaki reprezentujące głoski charakterystyczne dla tych języków).

Samogłoski to głoski, przy powstawaniu których uczestniczą jedynie wiązadła głosowe, a strumień powietrza swobodnie przepływa przez kanał głosowy. Charakteryzują się regularnym rozkładem energii akustycznej, mają wyraźną strukturę formantową, która decyduje o ich barwie.

Język sogdyjski - język wschodnioirański, którym posługiwano się w Sogdianie (obszar dzisiejszego Uzbekistanu i Tadżykistanu - główne miasta: Samarkanda, Fergana, Pandżakent). Posiada duży korpus tekstów pisanych, ponieważ wraz ze średnioperskim był najczęściej używanym językiem w tej części świata. W czasach dynastii Tang sogdyjski był lingua franca na szlaku jedwabnym.