Języki irańskie - Polski Serwis Naukowy

Języki irańskie – podrodzina języków indoeuropejskich, którymi posługuje się około 75 mln osób zamieszkujących Bliski i Środkowy Wschód oraz Azję Środkową. Wśród nich najbardziej rozpowszechnione są: perski (21 mln), paszto (20 mln) i kurdyjski (16 mln).

Współczesne języki irańskie

Języki irańskie wyodrębniły się około 1500 r. p.n.e. z indoirańskiej wspólnoty językowo-kulturowej. W okresie staroirańskim (1500-300 r. p.n.e.) języki staroirańskie podzieliły się na cztery grupy terytorialne (południowo-zachodnią, południowo-wschodnią, północno-zachodnią i północno-wschodnią), które w zasadzie istnieją do dziś. Najstarsze zapisy języków irańskich pochodzą z VI w. p.n.e. – jest to święta księga zaratusztrianizmu Awesta w języku awestyjskim oraz napisy naskalne w języku staroperskim.

Język jagnobijskiski (jagnobi, nowosogdyjski) - język północnej grupy języków wschodnioirańskich, używany przede wszystkim w Tadżykistanie, w górnej dolinie rzeki Jagnob, na północ od Duszanbe. Ze względów geograficznych pozostaje pod silnym wpływem tadżyckiego. Uważa się, że jagnobski to kontinuum języka sogdyjskiego [potrzebne źródło]. Istnieją jednak między nimi pewne różnice leksykalne, fonetyczne i morfologiczne.

Język jazgulamski (jazgulami, jazguljamski, yazgulami) - język pamirski, którym posługują się mieszkańcy doliny rzeki Jazgulom w Górskim Badachszanie. W rozwoju tego języka ma znaczenie również język tadżycki.

Tradycyjnie w rozwoju języków irańskich wyróżnia się 3 okresy:

staroirański (1500 – 300 r. p.n.e.)

średnioirański (300 r. p.n.e. – 800 r. n.e.)

nowoirański (od 800 r.)

Najważniejszym językiem tej rodziny jest język perski, który przez długi czas był językiem klasycznym. W swoim rozwoju przeszedł od języka staroperskiego, przez średnioperski (pahlawi) aż do nowoperskiego.

Język awestyjski – język klasyczny używany w starożytnej Persji, w którym zostały zapisane prace Zaratustry. Należy do rodziny języków indoeuropejskich oraz jest siostrzanym językiem klasycznego sanskrytu.

Język pahlawi (język średnioperski) - język z podrodziny irańskiej języków indoeuropejskich, używany w okresie dynastii sasanidzkiej. Następca języka staroperskiego.

Początkowy język tej grupy, protoirański, zaczął się różnicować około 2 tysięcy lat temu. Pierwotny podział dialektów przebiegał pomiędzy wschodem i zachodem. W późniejszym okresie oba zespoły dialektalne podzieliły się na grupę północną i południową, po czym nastąpił gwałtowny wzrost zróżnicowania a co za tym idzie wzrost liczby języków w tej grupie. Odzwierciedleniem tych procesów jest współczesny podział języków indoirańskich.

Język sogdyjski - język wschodnioirański, którym posługiwano się w Sogdianie (obszar dzisiejszego Uzbekistanu i Tadżykistanu - główne miasta: Samarkanda, Fergana, Pandżakent). Posiada duży korpus tekstów pisanych, ponieważ wraz ze średnioperskim był najczęściej używanym językiem w tej części świata. W czasach dynastii Tang sogdyjski był lingua franca na szlaku jedwabnym.

Język scytyjski - język z grupy wschodnioirańskiej, używany w starożytności w Scytii (obecnie Ukraina, południowa Rosja i Kazachstan), spokrewniony z językiem sogdyjskim i językiem sakijskim. Po najeździe Hunów zastąpiony przez języki tureckie. Współcześnie jego jedyną pozostałością jest język osetyjski.