Języki majańskie - Polski Serwis Naukowy

Rozmieszczenie języków majańskich w Ameryce Środkowej

Migracje ludów Maya

Języki majańskie, także: języki maja, maja-kicze - jedna z ważniejszych rodzin językowych w Mezoameryce z największą liczbą użytkowników wśród języków autochtonicznych obu Ameryk. Językami majańskimi posługują się Majowie (tak współcześni, jak i z czasów historycznych) na terenach Meksyku, Gwatemali, Belize i Hondurasu. Wszystkie języki tej rodziny wywodzą się z używanego prawdopodobne 5000 lat temu prajęzyka, zwanego językiem proto-majańskim. Do rodziny tej zalicza się też klasyczny język majański, używany w okresie świetności cywilizacji Majów. Większość języków majańskich to ergatywne języki polisyntetyczne o szyku zdania VOS, posiadające spółgłoski ejektywne. Od czasu kolonizacji hiszpańskiej do zapisu języków majańskich używa się alfabetu łacińskiego, aktualnie w konwencji proponowanej przez Academia de Lenguas Mayas de Guatemala (ALMG)

Belize – państwo w Ameryce Środkowej leżące na półwyspie Jukatan, nad Morzem Karaibskim, od północy graniczące z Meksykiem (długość granicy 250 km), a na zachodzie z Gwatemalą (266 km).
Język ergatywno-absolutywny (ergatywny) – język w którym dla wyrażenia agensa (podmiotu zdania przechodniego, a właściwie zdania agentywnego) używa się specjalnego przypadka o nazwie ergativus, a rolę podmiotu zdania aktywnego i pacjensa określa natomiast absolutivus.

Klasyfikacja języków majańskich

Rodzina języków majańskich jest bardzo dobrze udokumentowana, ogólny schemat klasyfikacji jest przyjęty przez większość badaczy, z wyjątkiem kilku drobnych kwestii spornych. Na przykład jednym z nierozwiązanych dotąd problemów jest miejsce języków ch'ol i q'anjobal-chujean.

Historia rozwoju języków majańskich

Grupa huastecka

Język wastek (zapisywany również huastec lub huaxtec) jest używany w meksykańskich stanach Veracruz and San Luis Potosí przez około 110 tys. osób.. Najbardziej odrębny od pozostałych języków majańskich.

Mezoameryka – region obejmujący terytoria zamieszkane przez członków wielkich środkowoamerykańskich kultur prekolumbijskich oraz ich wpływu kulturalnego, ekonomicznego i politycznego. Rozciąga się w przybliżeniu od środkowego Meksyku po Przesmyk Panamski.
Majowie – grupa ludów indiańskich mówiących językami z rodziny maja, zamieszkujących południowo-wschodni Meksyk (półwysep Jukatan i stan Chiapas), Gwatemalę, Belize i zach. Honduras; w węższym znaczeniu nazwa „Majowie” odnosi się wyłącznie do grupy zamieszkującej półwysep Jukatan (tzw. Majowie jukatańscy).

Język chicomuceltec używany w stanie Chiapas (wymarły przed 1982) był językiem blisko spokrewnionym z huastec.

Grupa jukatańska

Język maya-yucatec (określany przez użytkowników po prostu jako "maya" ) jest najbardziej rozpowszechnionym z języków majańskich na terenie Meksyku. Obecnie używany przez około 800 tys. osób, w większości na terenie półwyspu Jukatan. Posiada bogatą literaturę z okresu post-kolonialnego i jest powszechnie używany jako pierwszy język na obszarach wiejskich w stanie Jukatan oraz w sąsiednich stanach Quintana Roo i Campeche.

Jukatan (hiszp. Yucatán) – stan w południowym Meksyku położony na półwyspie Jukatan. Graniczy ze stanem Quintana Roo na wschodzie oraz Campeche na południowym zachodzie. Północną granicę wyznacza wybrzeże Zatoki Meksykańskiej.
Quetzaltenango - miasto w południowo-zachodniej Gwatemali, położone w Kordylierach na wysokości 2350 m n.p.m. Współrzędne geograficzne: 14°50′N 91°32′W / 14.833, -91.533. Ludność: 120,5 tys. (2002) - czwarte pod względem liczby mieszkańców miasto Gwatemali. Ośrodek administracyjny departamentu Quetzaltenango.

Pozostałe trzy języki jukatańskie to mop, używany przez 10 tys. osób głównie w Belize; itza, wymarły lub niemal wymarły język na terytorium Gwatemali, lakandoński, również poważnie zagrożony z około 1000 użytkownikaów w kilku wioskach w pobliżu puszczy Selva Lacandona, w meksykańskim stanie Chiapas.

Grupa zachodnia

Języki cholskie

Najważniejszym przedstawicielem tej grupy jest ch'ol, używany przez 130 tys. osób w Chiapas. Blisko spokrewniony Język chontal w stanie Tabasco (chontal maya, nie należy mylić z językiem chontal w stanie Oaxaca) używany jest przez 55 tys. osób. Inny spokrewniony język to zagrożony wymarciem język ch'orti', używany przez 30 tys. osób w Gwatemali .

Meksyk (Meksykańskie Stany Zjednoczone, hiszp. – México, Estados Unidos Mexicanos, Méjico, nah. Mēxihco) – kraj w Ameryce Północnej. Sąsiaduje ze: Stanami Zjednoczonymi (na północy); Oceanem Spokojnym (na zachodzie i południu); Zatoką Meksykańską i Morzem Karaibskim (na wschodzie); Gwatemalą i Belize (na południu i południowym wschodzie).
Wastek (Huastek) – majański język używany w Meksyku przez lud Huasteków, żyjący na wiejskich terenach San Luis Potosí oraz północnego Veracruz. Chociaż pod względem geograficznego użycia różni się od pozostałych języków majańskich, jest z nimi spokrewniony, szczególnie z tymi używanymi w południowym i wschodnim Meksyku oraz w Ameryce Środkowej (około 90,000 mówiących w San Luis Potosi i 50,000 w Veracruz). Przez rodowitych użytkowników język ten jest nazywany Teenek. Nazwa ta w ostatnich latach weszła do powszechnego użycia w Meksyku i na świecie.

Języki cholskie uważa się za najbardziej zachowawcze pod względem słownictwa i fonetyki i są bardzo bliskie języka inskrypcji okresu klasycznego, odkrytych na obszarze centralnych nizin.

Języki tzeltalskie

Najbliżej spokrewnione z językami cholskimi języki z grupy tzeltalskiej: język tzotzil oraz tzeltal, oba powszechnie używane w stanie Chiapas (265 tys. użytkowników w przypadku tzotzil i 215 tys. w przypadku tzeltal)..

Języki kanjobalskie (q'anjob'al)

Języka q'anjob'al używa 77.700 osób w Gwatemali (Huehuetenango). Innymi przedstawicielami tej grupy są: język jacaltec - mający ponad 50 tys. użytkowników - oraz język chuje.

Chicomuceltec (Chikomuselteko lub Chicomucelteco; archaicznie, Cotoque), język majański dawniej używany w regionach Chicomuselo, Mazapa de Madero i Amatenango de la Frontera w Chiapas w Meksyku, a także w niektórych pobliskich terenach Gwatemali. W latach 70. XX w. język wymarł. Według majanistów nie ma już nikogo, kto używałby tego języka jako ojczystego. Społeczność potomków Chicomucelteco, szacowana w przybliżeniu na 1500 osób w Meksyku i 100 w Gwatemali, posługuje się obecnie językiem hiszpańskim.
Tzotzil, tsotsil (wymowa: cocil) - język należący do grupy języków tzeltalskich z rodziny języków majańskich, używany przez około 350 tys. osób (wg ostatniego spisu powszechnego z roku 2005) w meksykańskim stanie Chiapas, zwłaszcza w okolicach miasta San Cristóbal de las Casas. Od czasu podboju hiszpańskiego zapisywany jest pismem łacińskim, wcześniej używano skomplikowanego systemu glifów, wspólnego dla języka tzotzil i tzeltal, poświadczonego m. in. przez inskrypcje na kamieniach w Palenque i Toniná.

Języka tojolab'al używa 36 tys. osób w stanie Chiapas.

Język chuj używany przez 30-50 tys. osób.

Grupa wschodnia (kicze-mame)

Język q'eqchi' stanowi osobną podgrupę w obrębie języków kicze-mame, jest używany przez około 400 tys. osób w południowej Gwatemali. W wyniku niedawnych migracji w Salwadorze mówi nim obecnie 12 tys. użytkowników.

Język mame (mam)

Język mame jest używany przez 150 tys. osób w gwatemalskich departamentach San Marcos i Huehuetenango. Inne języki to Awakatek - 20 tys. mieszkańców miasta Aguacatán, w departamencie Huehuetenango. Język ixil (być może chodzi o trzy odrębne języki) używany jest przez 70 tys. mieszkańców w tzw. "trójkącie Ixil" w departamencie Quiché.

Jukatan (Yucatán) – półwysep w Ameryce Środkowej, oblany wodami Morza Karaibskiego i Zatoki Meksykańskiej. Pod względem politycznym przynależy do Meksyku, Gwatemali i Belize. Powierzchnia ok. 180 tys. km². Jukatan zbudowany jest z wapieni trzeciorzędowych, z silnie rozwiniętymi zjawiskami krasowymi. Wybrzeże nizinne, akumulacyjne. Prawie całą powierzchnie zajmują równiny, na południu tylko Góry Maya, z maksymalną wysokością do 1122 m n.p.m. Klimat podrównikowy wilgotny z roczną sumą opadów od 500 mm na północy do 3800 mm na południu. Średnia temperatura w styczniu 20–22°C, w lipcu 25–29°C. Naturalną szatę roślinną Jukatanu tworzą lasy równikowe i sawanny a wzdłuż wybrzeża namorzyny.
Campeche – stan w południowo-wschodnim Meksyku, położony na półwyspie Jukatan. Stolicą stanu jest miasto Campeche. Campeche z graniczy z następującymi stanami: Quintana Roo na wschodzie, Tabasco na południowym zachodzie, Jukatan na północy i z gwatemalskim departamentem Petén na południu. Od zachodu stan styka się z wodami Zatoki Meksykańskiej (dokładniej z zatoką Campeche).

Języki kicze (quiché, k'iche')

Język kicze jest używany przez około 1 mln osób na wyżynach Gwatemali, w pobliżu miast Chichicastenango i Quetzaltenango oraz w górach Cuchumatán, a także przez przybyszów z obszarów wiejskich w mieście Gwatemala. Sławna księga mitów Majów, Popol Vuh, została napisana w archaicznym języku nazywanym klasyczny język kicze. Kultura ludu K'iche' przeżywała właśnie swoje apogeum w momencie najazdu hiszpańskiego. Utatlán, w pobliżu dzisiejszego miasta Santa Cruz del Quiché, stanowił gospodarcze i ceremonialne centrum tej kultury.

Spółgłoska ejektywna, dawniej abruptywna, rzadziej nazywana półdźwięczną - bezdźwięczna spółgłoska zwarta, szczelinowa lub zwarto-szczelinowa, przy artykulacji której powietrze wyrzucane jest przez gwałtowne uniesienie zamkniętej krtani, a nie poprzez wydech.
Chichicastenango (Santo Tomás Chichicastenango) - miasto w środkowej Gwatemali, w departamencie Quiché. Położone na wysokości 2070 m n.p.m. w odległości około 140 km na północny zachód od stolicy kraju Gwatemali. Współrzędne geograficzne: 14°56′N 91°07′W / 14.933, -91.117. Ludność 45,5 tys. (2002) - największe miasto departamentu Quiché.

Język achi posiada 85 tys. użytkowników w Cubulco i Rabinal, dwóch municipios Baja Verapaz. Wg innych sposobów klasyfikacji, np. Campbella, achi uważany jest za odmianę k'iche'. Jednakże ze względu na historyczne podziały etniczne, Achi Maya nie uważają się za K'iche'.

Język kaqchikel jest używany przez 400 tys. osób na obszarze rozciągającym się od Guatemala City do północnego brzegu jeziora Atitlán. Tz'utujil posiada około 90 tys. użytkowników . Inne języki należące do grupy kicze to: język sakapultek, prawie 40 tys. użytkowników głównie w departamencie El Quiché, oraz sipakapense, używany przez 8000 osób w Sipacapa, w departamencie San Marcos

Popol Vuh (Popol Wuj, dosł. Księga Wspólnoty, Księga Rady, znana także jako Rękopis z Chichicastenango) – święta księga narodu Kicze, należącego do cywilizacji Majów i zamieszkującego tereny dzisiejszej Gwatemali.
Veracruz (hiszp. Veracruz de Ignacio de la Llave) – stan we wschodnim Meksyku. Graniczy ze stanami: Tamaulipas (na północy); Oaxaca, Chiapas i Tabasco (na południu); San Luis Potosí, Hidalgo i Puebla (na zachodzie). Od wschodu sąsiaduje z Zatoką Meksykańską.

Języki poqom

Języki poqom są blisko spokrewnione z językami kicze, z którymi twórzą podgrupę poqom-kicze w grupie kicze-mame.

Język poqom jest używane przez 90 tys. osób w Purulhá, Baja Verapaz i w następujących miastach Alta Verapaz: Santa Cruz Verapaz, San Cristóbal Verapaz, Tactic, Tamahú i Tucurú. Język poqomam używa ok. 30 tys. osób na kilku niewielkich obszarach, z których największy leży w departamencie Alta Verapaz. Dawniej język poqomam był używany również w Salwadorze.

Oaxaca – stan w południowym Meksyku. Graniczy ze stanami: Guerrero (na zachodzie), Puebla (na północnym zachodzie), Veracruz (na północy), Chiapas (na wschodzie). Na południu Oaxaca sąsiaduje z Oceanem Spokojnym.
Język maya (także: maja; hiszp.: maya yucateco, ang.: Yucatec Maya) - język należący do grupy jukatańskiej majańskiej rodziny językowej. Używany jest głównie w meksykańskiej części półwyspu Jukatan oraz na niektórych obszarach Belize. Posiada bogatą literaturę z okresu post-kolonialnego i jest powszechnie używany jako pierwszy język na obszarach wiejskich w stanie Jukatan oraz w sąsiednich stanach Quintana Roo i Campeche. Rodzimi użytkownicy nazywają swój język po prostu "maya", natomiast zwłaszcza w literaturze anglojęzycznej, gdzie istnieje możliwość pomylenia "Maya" (język maja) i "Mayan" (cała rodzina języków majańskich), preferuje się dodawanie przymiotnika "Yucatec" (jukatański). W Meksyku uznany jest jako jeden z 63 języków narodowych (lenguas nacionales), nauczany dość intensywnie w ramach oficjalnego systemu szkolnictwa. Pod względem liczby użytkowników zajmuje trzecie miejsce w Meksyku, po języku hiszpańskim i nahuatl.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)