Języki mongolskie - Polski Serwis Naukowy

Języki mongolskie - rodzina języków ałtajskich, której współcześni przedstawiciele wydzielili się z języka ogólnomongolskiego w XIV-XVI wieku (po rozpadzie imperium Czyngis-chana). Obejmuje obecnie ponad 8,5 mln mówiących, zamieszkujących głównie obszar wschodniej części Azji Środkowej (Buriacja, Mongolia, Mongolia Wewnętrzna, Mandżuria), a także Europy Wschodniej (Kałmucja). Najwięcej mówiących, bo aż 7 mln, posługuje się językiem mongolskim właściwym, podczas gdy każdym z pozostałych języków tej grupy posługuje się do kilkuset tysięcy osób.

Cyrylica – pismo alfabetyczne służące do zapisu języków wschodniosłowiańskich, większości południowosłowiańskich i innych. Nazwa nawiązuje do apostoła Słowian – św. Cyryla, który wspólnie ze św. Metodym, prowadząc misję wielkomorawską wśród Słowian zapisał i wprowadził do liturgii język słowiański. Do zapisu tego języka zostały stworzone dwa alfabety – głagolica i później cyrylica (pismo uproszczone na bazie dużego alfabetu greckiego – majuskuły oraz głagolicy, z której zostały przeniesione niektóre litery).

Język – ukształtowany społecznie system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji interpersonalnej. Na język składają się dwa elementy:

Piśmiennictwo

Języki mongolskie można podzielić na dwie grupy:

tak zwane "mongolskie peryferyjne", głównie z obszaru Mandżurii i prowincji Gansu i Qinghai w Chinach (m.in. języki santyjski, mongorski i dagurski) o niewielkim zasięgu i braku własnej tradycji piśmienniczej

oraz języki z obszarów Mongolii i południowo-środkowej Syberii (m.in. języki mongolski właściwy, ojracki i buriacki), tj. terenów tradycyjnie zamieszkiwanych przez plemiona mongolskie.

Plemiona i narody posługujące się językami tej drugiej grupy posiadają obecnie bogate piśmiennictwo, literaturę i prasę we własnym języku. Część języków zapisywana jest tradycyjnym pismem mongolskim (zwłaszcza na obszarze Chińskiej Republiki Ludowej), a część zmodyfikowaną cyrylicą rosyjską.

Języki ałtajskie – grupa języków, tradycyjnie uznawanych za rodzinę językową, pochodząca od wspólnego prajęzyka. Obecnie często uważa się języki ałtajskie raczej za ligę językową - zespół języków, których podobieństwa wynikają ze wzajemnych interakcji[1]. Grupa języków ałtajskich dzieli się trzy rodziny:

Azja Środkowa – nazwa stosowana dla określenia wyżynno-górskiego obszaru centralnej Azji, położonego ponad 1000 km od otwartego morza. Region ten obejmuje: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan, a także Mongolię i zachodnie Chiny (regiony autonomiczne Tybetu, Mongolii Wewnętrznej, Sinciang i Ningxia oraz prowincje Qinghai i Gansu).

Przez wieki ogromną rolę w piśmiennictwie odgrywał klasyczny język mongolski – język bogatej literatury, stosowany w piśmie (zapisywany pismem mongolskim) począwszy od XIII wieku. Niektóre plemiona (m. in. Buriaci) używały tego języka aż do wczesnych dekad XX wieku. Jego cechą charakterystyczną jest fakt, że nigdy nie był to język mówiony, a służył tylko za język piśmiennictwa różnych plemion mongolskich – odczytywany był zgodnie z zasadami wymowy danego języka lokalnego.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Kałmucja (ros. Калмыкия, kałm. Хальмг Таңһч), pełna nazwa: Republika Kałmucji (ros. Республика Калмыкия, kałm. Хальмг Таңһчин балһсн) - autonomiczna republika w Federacji Rosyjskiej.

Po II wojnie światowej ogromnie wzrosło znaczenie "języka chałchaskiego", określanego dziś najczęściej po prostu jako język mongolski. Jest to dziś język urzędowy Mongolii i standard literacki języka mongolskiego w szerszym znaczeniu, obejmującego też dialekty Mongolii Wewnętrznej.

Język mogolski - język z rodziny mongolskiej z terenów Afganistanu. Według raportów z badań terenowych prowadzonych na przełomie 1969 i 1970 roku język wyszedł niemal zupełnie z użycia i przestał być środkiem codziennej komunikacji. Dziś prawdopodobnie jest to już język wymarły.

Syberia (ros. Сибирь) – kraina geograficzna w północnej Azji, wchodząca w skład Rosji, położona między Uralem na zachodzie, Oceanem Arktycznym na północy, Oceanem Spokojnym na wschodzie, oraz stepami Kazachstanu i Mongolii na południu.

Klasyfikacja współczesnych języków mongolskich

języki ałtajskie języki mongolskie buriacki (ok. 350 tys.) dagurski (ok. 100 tys.) mogolski (na skraju wymarcia lub wymarły) mongolski (chałchaski i dialekty Mongolii Wewnętrznej) (ok. 7 mln) mongorski (ok. 204 tys.) santyjski (ok. 374 tys.) szera-jögurski (ok. 12 tys.) ojracki (ok. 285 tys.) z kałmuckim (ok. 150 tys.)

Dane o liczbie użytkowników pochodzą ze spisu ludności w 1990 roku.

Język mongolski klasyczny - język ałtajski zaliczany do rodziny mongolskiej. Powstała w nim bogata literatura ludów mongolskich. W trakcie całej znanej nam historii tego języka nigdy nie odzwierciedlał on żywej mowy (poza XII lub XIII w., kiedy to powstał w oparciu o żywe dialekty mówione), a używano go jedynie jako języka pisanego (literackiego). Najstarszy zachowany zabytek w klasycznym języku mongolskim, tzw. Kamień Czyngis-chana, powstał najprawdopodobniej w 1225 roku, a język tekstu znacznie różnił się już wówczas od mówionych dialektów Mongołów.

Język kałmucki – język Kałmuków osiadłych nad Wołgą, z podrodziny języków mongolskich; ok. 518 tys. mówiących. Wykształcił się w XVII wieku z języków ojrackich. W XIX wieku zaadaptował cyrylicę.

Przypisy

Źródła historyczne sugerują też istnienie kilku starszych, współcześnie wymarłych języków mongolskich, używanych równolegle do języka Mongołów sprzed podbojów Czyngis-chana (zob np. język kitański).

Zobacz też

Języki świata

Język mongolski

Język mongolski klasyczny

Źródła

Godziński Stanisław, Współczesny język mongolski, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 1998, str. 5-7

Gołąb Zbigniew, Heinz Adam, Polański Kazimierz, Słownik terminologii językoznawczej, PWN, Warszawa 1970, str. 354

Kałużyński Stanisław, Klasyczny język mongolski, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 1998, str. 6-8

Języki świata - obecnie na świecie używa się ok. 6-7 tysięcy języków. Dokładne ustalenie tej liczby utrudnia brak zgody wśród językoznawców co do klasyfikacji niektórych etnolektów jako odrębnych języków bądź dialektów. Przeważająca część języków świata pozostaje w formie bezpiśmiennej.

Buriaci (buriac. Буряадууд, ros. Буряты) – naród mongolski, liczący około 500 tysięcy osób. Używają języka buriackiego, należącego do grupy mongolskiej języków ałtajskich, rozpowszechniony wśród nich jest także język mongolski i rosyjski. Przed 1931 rokiem używali pisma mongolskiego, w latach 1931-1939 alfabetu łacińskiego, następnie wprowadzono cyrylicę.