Na mapach: 49°34′28″N 18°45′58″E / 49.57444, 18.76611

Jabłonków (cz. Jablunkov, niem. Jablunkau) – miasto w Republice Czeskiej w kraju morawsko-śląskim, na Śląsku Cieszyńskim, nad rzeką Olzą, pomiędzy pasmem Beskidu Śląskiego na wschodzie i Beskidu Morawsko-Śląskiego na zachodzie, na północ od Przełęczy Jabłonkowskiej. Leży na tzw. Zaolziu, kilka kilometrów od granicy z Polską i jest najbardziej wysuniętym na wschód miastem w Czechach.

Historia

Pierwsza wzmianka o Jabłonkowie pochodzi z 1447 r., kiedy to w czasie najazdu węgierskiego został złupiony i wypalony gród Jabłonków, istniejący na terenie dzisiejszego Gródka, na pn. od dzisiejszego Jabłonkowa. Po tym zdarzeniu nowy Jabłonków powstał w obecnym miejscu: u ujścia Łomnej do Olzy. Miasto zostało założone w typowym układzie kolonizacyjnym, z centralnie położonym prostokątnym rynkiem (obecnie Rynek Mariacki – czes.: Mariánské náměstí), otoczonym dość regularną siatką ulic. 6 maja 1560 r. otrzymało ono od księcia Wacława III Adama intratne przywileje: warzenia piwa we własnym browarze i wyłącznego jego wyszynku we wszystkich miejscowościach od Bystrzycy po Bukowiec, wyszynku sprowadzanego z Węgier wina oraz cotygodniowych targów czy prawo do posiadania młyna. W 1583 r. księżna cieszyńska Katarzyna Sydonia wyraziła zgodę na zakładanie cechów rzemieślniczych.

Już w 1223 roku istniał w Jabłonkowie drewniany kościół. Na jego miejscu w 1401 roku wybudowano nowy, także drewniany. Murowany kościół wybudowano w 1620 roku; w 1656 roku odwiedził go król Jan II Kazimierz Waza.

Położenie miasta u stóp Przełęczy Jabłonkowskiej sprzyjało jego rozwojowi. Przez przełęcz, a następnie doliną Olzy prowadził bowiem szlak handlowy z Węgier na pn. Europy, od znacznych ilości przewożonej nim miedzi zwany "miedzianym". Dzięki niemu Jabłonków rozwinął się jako lokalne centrum handlowe i rzemieślnicze. Od 1639 roku odbywały się tu targi, na które przybywali nie tylko mieszkańcy Księstwa Cieszyńskiego, ale także kupcy z tzw. Górnych Węgier (dzisiejszej Słowacji) i Moraw.

Oprócz handlu, zwłaszcza po wprowadzeniu przez Habsburgów w połowie XVII w. wysokich ceł (komora celna była m.in. w Jabłonkowie), rozwijało się rzemiosło, głównie tkactwo. W połowie XVIII w. w Jabłonkowie pracowało 50 warsztatów tkackich, produkujących przede wszystkim grube, nie bielone płótno przeznaczone na wywóz do Polski i na Węgry. Istniał "blejch", na którym bielono płótno oraz farbiarnia. Rozwijało się sukiennictwo i garncarstwo. W 1770 r. miasto liczyło już blisko 2 tys. mieszkańców, a na początku XIX w. blisko 600 z nich zajmowało się tkactwem. W I połowie XIX w. wielu jabłonkowian trudniło się też wyrobem saletry potasowej do produkcji prochu (w miejscowej gwarze: sanytru). Miejscowi sanytrorze działali głównie na ówczesnych Górnych Węgrzech (dzisiejsza Słowacja). W XIX w. Jabłonków był również ośrodkiem wyrobu "hoczków" i ozdobnych łańcuszków – "orpantów" do żeńskiego stroju cieszyńskiego (wałaskiego). Przez cały ten czas jabłonkowianie byli jednocześnie rolnikami, hodowali zwłaszcza dużo bydła rogatego. Ich szopy i stodoły stały naprzeciw miasta, na prawym brzegu Olzy – tam, gdzie teraz znajduje się dworzec autobusowy ČAD. O pastwiska, leżące powyżej miasta, toczyli ciągłe spory z mieszkańcami Mostów.

W 1851 roku wyświęcono szpital miejski, a w 1861 także klasztor (tzw. stary) sióstr Elżbietanek. W 1871 roku Jabłonków uzyskał połączenie kolejowe w ramach Kolei Koszycko-Bogumińskiej. Stację usytuowano jednak daleko od centrum miasta, ok. 1 km na północ od niego na terenie pobliskiego Nawsia, bowiem rajcy jabłonkowscy obawiali się, że przejeżdżające pociągi będą powodowały pożary lub straszyły zwierzęta gospodarskie, co mogło doprowadzić do upadku jarmarków miejskich. Skutki tej decyzji mieszkańcy Jabłonkowa odczuli bardzo dotkliwie, bowiem brak bezpośredniego połączenia kolejowego zepchnął miasto na ubocze życia gospodarczego regionu. W 1880 roku Jabłonków liczył 3289 mieszkańców, z czego 89% stanowili Polacy. W 1890 roku w mieście wybuchł 3-dniowy pożar, który strawił dużą część miasta, w tym szereg charakterystycznych drewnianych domów podcieniowych w otoczeniu Rynku. Dopiero po tym wydarzeniu zaczęto stawiać murowane budynki, a centrum miasta zaczęło uzyskiwać dzisiejszy wygląd.

W 1905 roku miasto wzbogaciło się o nowy budynek obecnego ratusza, a w 1911 roku także o budynek sądu. W owym czasie miasto było naturalnym centrum administracyjnym i handlowym dla mieszkańców wsi położonych w górze doliny Olzy, w tym także dla tzw. dziś Beskidzkiej Trójwsi: Istebna-Koniaków-Jaworzynka, położonej dziś po stronie polskiej. Według spisu z 1910 r. Jabłonków liczył 3816 mieszkańców, z tego 3221 (84,4%) Polaków, 538 (14,1%) Niemców, 57 (1,5%) Czechów.

Po podziale Księstwa Cieszyńskiego w 1920 roku Jabłonków znalazł się w granicach Czechosłowacji, mimo iż miasto w zdecydowanej większości zamieszkiwała ludność polska. W 1921 r. miasto liczyło 3620 mieszkańców, w tym 2278 (62,9%) Polaków, 883 (24,4%) Czechów, 412 (11,4%) Niemców i 47 (1,3%) mieszkańców innych narodowości, głównie Żydów i Słowaków. W październiku 1938 roku Jabłonków wraz z resztą Zaolzia zajęły wojska polskie. Po zajęciu Polski we wrześniu 1939 r. przez wojska niemieckie, miasto znalazło się w granicach III Rzeszy i zostało włączone do okręgu cieszyńskiego (niem. Landkreis Teschen). Po 1945 roku miasto ponownie włączono do Czechosłowacji. Jabłonków rozwinął się jako miejscowość turystyczna oraz ośrodek przemysłu drzewnego. W 1991 miasto zamieszkiwało 10413 osób, z czego 24,5% deklarowało narodowość polską. Po podziale Czechosłowacji w 1993 roku znalazł się w pobliżu nowej czesko-słowackiej granicy (przejście w Mostach koło Jabłonkowa). Stał się też najdalej na wschód wysuniętym miastem Republiki Czeskiej.

W mieście urodził się m.in. Adam Sikora – polski poeta.

czytaj dalej: [2], [3]