Jacques-Bénigne Bossuet - Polski Serwis Naukowy

Jacques-Bénigne Bossuet fr: ʒak beniɳ bosyɛ, (ur. 27 września 1627 w Dijon, zm. 12 kwietnia 1704 w Paryżu) – francuski duchowny katolicki, biskup, teolog, wychowawca i nadworny kaznodzieja Ludwika XIV a także wpływowy myśliciel polityczny, według którego najlepszym i najbardziej naturalnym ustrojem miała być monarchia absolutna; członek Akademii Francuskiej.

Jezuici (pełna nazwa: Towarzystwo Jezusowe ) – męski papieski . Towarzystwo Jezusowe zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by bronić i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła rzymskokatolickiego, przede wszystkim przez publiczne nauczanie, .
Ludwik II Burbon, zwany Kondeuszem Wielkim (ur. 8 września 1621 w Paryżu, zm. 11 grudnia 1686 w Fontainebleau) – książę de Condé, marszałek Francji, jeden z największych dowódców wojskowych w historii.

Bossuet był wpływową osobistością na dworze Ludwika XIV – nie tylko dzięki bliskim stosunkom z monarchą, ale również jego metresami: pierwszą Athénaïs, markizą Montespan, przeciw której intrygował kilka lat później i drugą Françoise, markizą Maintenon, przyszłą żoną króla. W latach siedemdziesiątych XVII wieku Bossuet prowadził ożywioną korespondencję z Leibnizem, który snuł plany pojednania chrześcijan. Jej efektem była jednak tylko pewna liczba nawróceń wśród hugenotów; różnice w świecie chrześcijańskim i bezkompromisowość zajmowanych stanowisk była zbyt wielka, by plany filozofa mogły się ziścić.

Bóg lub bóstwo – pojęcie istoty nadprzyrodzonej leżące u podstaw większości wierzeń religijnych. Zajmuje się nim teologia, a także filozofia i jest ono uważane za zagadnienie metafizyczno-egzystencjalne. Ze względu na duże zróżnicowanie rozumienia tego pojęcia, trudno jest o jego jednoznaczną definicję. Jako najbardziej różniące się od siebie, należy wyodrębnić definicje używane przez popularne religie politeistyczne i monoteistyczne, deizm, panteizm oraz panenteizm. Wśród religii monoteistycznych należy wyróżnić monoteizm trynitarny.
Teologia (gr. θεος, theos, "Bóg", + λογος, logos, "nauka") dyscyplina zajmująca się badaniem natury boskiej oraz stosunkami, jakie zachodzą pomiędzy istotą boską a światem, ze szczególnym uwzględnieniem relacji między istotą boską a ludźmi. Etymologicznie teologia oznacza naukę (racjonalny dyskurs) dotyczącą Boga.

Bossuet był jednym z pierwszych teologów, którzy użyli argumentów religijnych dla uzasadnienia monarchii absolutnej – ponieważ władza pochodzi od Boga, król obdarzony jest boskością i każdy katolik powinien mu się podporządkować. Jest autorem pierwszej historii powszechnej w katolickim ujęciu pt. Discours sur l'histoire universelle, którą po raz pierwszy wydano w Paryżu w 1681 r. Powstało ono z myślą o delfinie, synu Ludwika XIV, dla wyrobienia w nim myśli politycznej i historyczne. Na polski zostało przetłumaczone przez Z. Linowskiego w 1772 r. pt. Uwagi nad historią powszechną. Uznawał opatrzność Bożą za zwornik zasadniczo odrębnych dziejów świeckich i historii świętej. Historia Święta, to uniżenie Chrystusa i cierpienie kościoła - jest ona najlepiej widoczna w perspektywie Krzyża. Bossuet próbuje również ukazać, że w wymiarze świeckim od czasów Karola Wielkiego Francja przejęła dziedzictwo Imperium Rzymskiego.

Ludwik XIV Wielki, Król Słońce (ur. 5 września 1638 w Saint-Germain-en-Laye, zm. 1 września 1715 w Wersalu) – król Francji i Nawarry 1643–1715, syn Ludwika XIII, z dynastii Burbonów.
Monarchia absolutna, absolutyzm – forma rządów występująca przede wszystkim we wczesnonowożytnej oraz starożytnej monarchii (przykładem starożytnej monarchii absolutnej może być ustrój Cesarstwa Rzymskiego) oraz mające ją uzasadnić doktryny polityczne.

Bossuet był znany jako wybitny mówca. Mawiano, że nie ma we Francji wybitnej osobistości nad której grobem nie wygłosiłby Bossuet płomiennej mowy.

Biografia

Katedra St Bénigne w Dijon

Bossuet urodził się w Dijon w rodzinie bogatych burgundzkich prawników o długiej tradycji w tej zawodzie zarówno w linii męskiej jak i w żeńskiej. Był piątym synem Beneigne Bossueta, sędzią parlamentu okręgowego w Dijon i Madeleine Mouchet. Rodzice zadecydowali o wyborze dlań kariery kościelnej. W wieku lat 8 przyjął tonsurę.

Oliver Cromwell (ur. 25 kwietnia 1599 w Huntingdon, Cambridgeshire, zm. 3 września 1658 w pałacu Whitehall w Londynie) – polityk angielski, główna postać angielskiej wojny domowej, lord protektor Anglii, Szkocji i Irlandii 1653–1658.
Antoni (Antoine) Arnauld fr: (ɑ̃twan) aʀno: (ur. 6 lutego 1612 w Paryżu, zm. 6 sierpnia 1694 w Brukseli) – francuski teolog, doktor Sorbony, jeden z głównych przedstawicieli jansenizmu.

Rodzice wysłali go do szkoły Collège des Godrans, którą w Dijon prowadzili jezuici. Gdy ojciec rozpoczął prace w parlamencie w Metzu, Bossuet pozostawał w Dijon pod opieką wuja Claude'a Bossueta d'Aiseray, cenionego uczonego. W Collège des Godrans szybko wyrobił sobie opinię pracowitego: Bos suetus aratro "wołu zaprzężonego do pługa", jak nazywali go koledzy. Ojciec załatwił mu posadę kanonika w katedrze w Metzu, gdy Bossuet miał 13 lat.

Luwr (fr. Louvre, Musée du Louvre) – dawny pałac królewski w Paryżu, obecnie muzeum sztuki. Jedno z największych muzeów na świecie, najczęściej odwiedzana placówka tego typu na świecie. Stanowi jeden z ważniejszych punktów orientacyjnych Paryża, położony jest przy prawym brzegu Sekwany w obrębie Pierwszej Dzielnicy. W kompleksie budynków o całkowitej powierzchni wynoszącej 60,600 metrów kwadratowych znajdują się zbiory liczące około 35,000 dzieł sztuki od czasów najdawniejszych po połowę wieku XIX, dzieła światowego dziedzictwa o największej sławie takie jak np. stela z kodeksem Hammurabiego, Nike z Samotraki, Mona Lisa pędzla Leonarda.
Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jednej z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół rzymskokatolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.

katedra Św. Stefana w Metzu

W roku 1642, Bossuet dostał się do Collège de Navarre w Paryżu by dokończyć edukację. Nauczycielem był tam Nicolas Cornet, teolog, który w 1649 doniósł na jansenistę Antoine Arnauld'a przed władzami Sorbony.

Gdy przybył Bossuet, obaj Cornet i Arnaud byli jeszcze w dobrych stosunkach. W roku 1643, Arnaud polecił Bossueta w Hôtel de Rambouillet, swego rodzaju klubie myśli arystokratycznej i domie molierowskich les Précieuses ("pociesznych wykwintnisiów"). Bossuet wygłosił tam (w wieku 16 lat) pierwszą mowę, o której Vincent Voiture powie; "nigdy nie słyszałem oracji tak bardzo zachowującej umiar; ani za szybkiej ani za wolnej".

Maria de Rabutin-Chantal, baronowa de Sévigné, zwana markizą de Sévigné (ur. 5 lutego 1626 w Paryżu, zm. 17 kwietnia 1696 w Grignon) – francuska arystokratka, znana w historii literatury francuskiej jako autorka kilkuset listów adresowanych do córki.
Język Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.

1648-1650

Bossuet zyskał tytuł magisterski w 1643. Swa teologiczną tezę magisterską Tentativa przedstawił 25 stycznia 1648 roku w obecności księcia Kondeusza. Jeszcze w 1648, został subdiakonem w Metzu, w 1649 diakonem. Jego kolejna praca Sorbonica ujrzała światło dzienne 9 listopada 1650. W oczekiwaniu na święcenia kapłańskie spędził dwa lata (1650-52) na naukach Św. Wincentego de Paul.
Kamica (do 1945 niem. Kärmitz) – wieś w północno-zachodniej Polsce położona w województwie zachodniopomorskim, w powiecie kołobrzeskim, w gminie Gościno. Miejscowość wchodzi w skład sołectwa Pławęcino.
Pamflet (z ang. pamphlet) – broszura, krótka rozprawa, studium na jakiś temat, nazwa przejęta od bohatera łacińskiego poematu miłosnego z XII w. Pamphilius; wł. Pasquillo, pasquinta – Pasquino oznaczał posag rzymski odnaleziony w 1501 r., stojący naprzeciw domu szewca Pasquino, na posągu anonimowi autorzy wywieszali w dniu św. Marka paszkwile, czyli utwory o treści oszczerczej i szkalującej jakąś osobę.

Ksiądz w Metzu, 1652-1657

W styczniu 1652, Bossuet został archidiakonem Sarrebourg. 18 marca 1652 został wyświęcony na księdza.
Następne 7 lat spędził w Metzu, teraz już jako archidiakon. W połowie Metz był miastem protestanckim. Pierwszy druk pism Bossueta był potępieniem tez hugenockiego pastora Paula Ferry (1655). W czasie pobytu w Metzu wielokrotnie angażował się w dyskusje z hugenotami i czasem też z Żydami. Jego marzeniem stało się przekonanie protestantów do powrotu na łono Kościoła Rzymskiego. W roku 1657 w Metzu Bossuet wygłosił kazanie przed Anną Austriaczką.
Parlament - w państwach o demokratycznych systemach władzy, jest to najwyższy organ przedstawicielski, a jednocześnie zasadniczy organ władzy ustawodawczej.
Gottfried Wilhelm Leibniz, znany także pod nazwiskiem Leibnitz (ur. 1 lipca 1646 w Lipsku, zm. 14 listopada 1716 w Hanowerze) – niemiecki filozof, matematyk, prawnik, inżynier–mechanik, fizyk, historyk i dyplomata.

Anna Austriaczka, na której wystąpienie Bossueta w 1657 roku zrobiło duże wrażenie

1657-1669

W 1657 Św, Wincenty de Paul przekonał Bossueta do przeprowadzki do Paryża i poświęceniu się wyłącznie kazaniom. W stolicy Bossuet szybko zyskał poważanie dworu. Od 1660 regularnie wygłaszał kazania w kaplicy królewskiej. W roku 1662 wygłosił kazanie "O obowiązkach Królów" w Luwrze.
Apokalipsa – w terminologii judaistycznej i chrześcijańskiej literatury religijnej, to opis szczególnego rodzaju proroctwa, dotyczącego tego, co ma się wydarzyć w dniach ostatecznych, przekazywanego przez Boga wybranemu prorokowi.
Anna Habsburg, hiszp. Ana María Maurícia de Habsburgo (ur. 22 września 1601 w Valladolid, zm. 20 stycznia 1666 w Paryżu) – infantka hiszpańska, królowa i regentka francuska.

wnętrze kościoła Saint-Germain-l'Auxerrois, gdzie Bossuet często wygłaszał kazania w obecności Ludwika XIV

Bosseut nie chciał być kolejnym płytkim a modnym i eleganckim mówcą. Nie malował satyrycznych rysunków, jak jego rywal Bourdaloue. Nigdy nie spisywał swych wystąpień w całości, ale też nie mówił całkowicie z pamięci. Dlatego markiza de Sévigné przewidziała rychły sukces Bossueta, gdy upadł Bourdaloue w 1669; chociaż François Fénelon i Jean de La Bruyère. Bossuet miał jednak niewątpliwy talent; miał bogate słownictwo, erudycję, silny głos i umiejętność ujęcia swego rozdrażnienia w spójne tezy. Co zwłaszcza widoczne było w jego Oraisons funèbres ('"Oracje pogrzebowe").
Henrietta Maria Francuska, fr. Henriette-Marie de France, ang. Henrietta Maria of France (ur. 25 listopada 1609 – 10 września 1669), księżniczka francuska, królowa Anglii, Szkocji i Irlandii w latach 1625-1649 jako żona Karola I Stuart.
Innocenty XI, (właśc. Benedetto Odescalchi), (ur. 19 maja 1611 w Como, zm. 12 sierpnia 1689 w Rzymie) – papież, błogosławiony Kościoła katolickiego.

137 z kazań Bossueta pochodzi z lat 1659 do 1669 are extant. Po roku 1669 występował na ambonie tylko przy ceremoniach państwowych.
Opiekun Delfina Francji 1670-1681

W roku 1669 otrzymał tytuł biskupa w gaskońskiej diecezji, lecz nie musiał tam bywać. Konsekrowano go 21 listopada 1670, z godności biskupa zrezygnował, gdy w 1671 przyjęła go Akademia Francuska.

Wielki Delfin, syn Ludwika XIV. Bossuet był jego nauczycielem w latach 1670-81.

13 września 1670 Bossuet został wychowawcą Wielkiego Delfina, lecz nie mógł sobie poradzić z kapryśnym niesubordynowanym młodzieńcem.
Aureliusz Augustyn z Hippony, łac. Aurelius Augustinus, w Kościele katolickim i prawosławnym znany jako święty Augustyn, scs. Błażennyj Awgustin, jepiskop Ipponijskij (ur. 13 listopada 354 w Tagaście, zm. 28 sierpnia 430 w Hipponie) – filozof, teolog, organizator życia kościelnego, święty Kościoła katolickiego, jeden z Ojców i doktorów Kościoła, znany jako doctor gratiae (doktor łaski), pisarz i święty prawosławny. Wielu protestantów uważa go również za duchowego przodka protestantyzmu, jako że jego pisma miały duży wpływ na nauki Lutra i Kalwina.
Kwietyzm – nurt w Kościele katolickim w XVII - XVIII w., kładący nacisk na osiągnięcie mistycznie pojętego spokoju (łac. quietus) wewnętrznego. Wedle kwietystów, chrześcijanin powinien całkowicie zdać się na łaskę bożą, wyzbywając się trosk i nie pokładając nadziei na zbawienie we własnych staraniach. Za twórcę nurtu uważa się hiszpańskiego księdza Miguela de Molinos (zm. 1696). Głównym propagatorem był jednak biskup Cambrai François Fénelon (zm. 1715). Kwietyzm został potępiony przez papieży Innocentego XI w 1687 r. i Innocentego XII w 1699 r.

Z tego okresu pochodzą następujące prace Bossueta: Traité de la connaissance de Dieu et de soi-même (1677), Discours sur l'histoire universelle (1679, opublikowany w 1682), Politique tirée de l'Ecriture Sainte (1679, publikacja w 1709). Wszystkie te trzy uzupełniają się wzajemnie. Traité to szkic natury Boga i człowieka. Discours historia wpływu Baga na historię człowieka. Politique to swego rodzaju kodeks praw i obowiązków wynikających z stosunków Boga z ludźmi. Bossuet wynajdywał podobieństwa między władzą Ludwika XIV a tą Salomona - króla Izraela.
Académie française (Akademia Francuska) – towarzystwo naukowe, założone w 1635 w Paryżu. Pierwsza tego typu instytucja w nowożytnej Europie, później przekształcona w instytucję państwową.
Richard Simon (ur. 12 maja 1638 w Dieppe, zm. tamże 11 kwietnia 1712) – francuski ksiądz katolicki, biblista. Autor pierwszych historyczno-krytycznych introdukcji do Starego i Nowego Testamentu.

Według Bossueta, filozofia wykazała, że Bóg istnieje i nieustannie wpływa na dzieje ludzkie. Wpływ ten jest jednak zwykle pośredni. Rewolty są grzechem. Tacy jak Oliver Cromwell katami moralności. Bossuet w swych Discours sur l'histoire universelle rozwijał teorię, że ponieważ Francja osiągnęła splendor porównywalny ze splendorem antycznego Rzymu, to mogłaby teraz starać się uczynić go wiecznie trwającym.
Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.
Biskup (łac. episcopus z gr. ἐπίσκοπος episkopos: nadzorca, opiekun) - w Kościołach chrześcijańskich duchowny o najwyższych święceniach, urząd kościelny.

Biskup Meaux, 1681-1704

W 1681 roku Bossuet został biskupem Meaux; lecz zanim tam pojechał, został wciągnięty w spór między Ludwikiem XIV a papieżem Innocentym XI. Bossuet nie chciał poprzeć papieża, bo wówczas poparłby Jezuitów, których kazuistyka nie przypadała mu do gustu. Nie chciał też zrywać z Watykanem poprzez poparcie króla, coraz bardziej przejawiającego chęci upokorzenia kościoła wobec potęgi państwa. Od 1682 roku Bossuet pracował nad kompromisem, w postaci swej pracy: Defensio Cleri Gallicani. Większość czasu spędzał w tych latach w Meaux w swej diecezji.
Louis Bourdaloue SJ (ur. 20 sierpnia 1632 - zm. 13 maja 1704), francuski jezuita i kaznodzieja, urodzony w Bourges. W wieku 16 lat wstąpił do Towarzystwa Jezusowego, był profesorem retoryki, filozofii, i teologii moralnej. Jego kazania cieszyły się taką popularnością, że został przeniesiony do Paryża w 1669 do kościoła Św. Ludwika. Ze względu na elokwencję wypowiedzi został szybko zrównany z Racinem czy braćmi Corneille. Dawał kazania w Wersalu. Z pewnością Bourdaloue jest jednym z największych oratorów francuskich i wiele z jego kazań było używanych we francuskich książkach szkolnych. Jego nazwiskiem nazwane są we Francji wykwintne nocniki.
Król – tytuł osoby sprawującej najwyższą władzę w państwie o ustroju monarchicznym; władca przeważnie koronowany w specjalnym obrzędzie; najpowszechniej występujący tytuł monarszy. Słowo Król w języku polskim i innych językach pochodzi od imienia Karola Wielkiego. Czeski Král, litewski karalius, ros Король itd.

Spór z protestantami

W roku 1668 Bossuet konwertował Turenne'a. W 1670 opublikował Exposition de la foi catholique, a w 1688 Histoire des variations des Églises protestantes, w której przekonywał, że bez hierarchii i organizacji Kościół zaniknie. Od 1691 do 1701 Bossuet korespondował z Leibnitzem by przekonać go do ponownego zjednoczenia protestantów z Rzymem. Leibniz uznał, że doktryna katolicka może zostać przyjęta przez nich, lecz uważał, ze niemożliwe jest by religia w ogóle się nie zmieniała.
Międzynarodowy alfabet fonetyczny, MAF (ang. International Phonetic Alphabet, IPA, fr. Alphabet phonétique international, API) – alfabet fonetyczny, system transkrypcji fonetycznej przyjęty przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne jako ujednolicony sposób przedstawiania głosek wszystkich języków. Składają się na niego zarówno symbole alfabetyczne jak i symbole niealfabetyczne oraz ok. 30 znaków diakrytycznych.
Karol Wielki (łac. Carolus Magnus , fr. Charlemagne, niem. Karl der Große) (ur. 2 kwietnia 742 lub 747, zm. 28 stycznia 814 w Akwizgranie) – król Franków i Longobardów, od 25 grudnia 800 roku cesarz Imperium Rzymskiego. Wnuk Karola Młota.

Protestanci paryscy i ksiądz Oratorium Paryskiego Richard Simon dowodzili, że Kościół Rzymski sam zmieniał doktrynę, czego dowodem miało być to, że Święty Augustyn zniszczył pierwotną koncepcję łaski. Bossuert bronił Augustyna w swej: Defense de la tradition.
Spór z Fénelonem

Fénelon, oponent Bossueta

W latach 1697-99 Bossuet toczył spór z Fénelonem na temat miłości boskiej. Fénelon, 24 lata młodszy, był jego dawnym uczniem, i tak jak mistrz był wychowawcą Wielkiego Delfina.
Louise Françoise de La Baume Le Blanc de La Vallière (ur. 6 sierpnia 1644 w Turenii, zm. 6 czerwca 1710 w Paryżu) – faworyta króla Francji Ludwika XIV.
Innocenty XII, (Antonio Pignatelli del Rastrello), (ur. 13 marca 1615 w Spinazzola koło Neapolu – zm. 27 września 1700 w Rzymie) – nuncjusz apostolski m.in. w Polsce, papież od 12 lipca 1691 do 27 września 1700.

Madame Guyon wygłaszała wówczas opinie bliskie kwietyzmowi, Miguel de Molinos'a potępionego przez papieża w 1687. Gdy markiza de Maintenon zaczęła sprawdzać czystość wiary Madame Guyon, zwołała komisję trzyosobową (zasiadał w niej Bossuet). Komisja spisała 34 artykuły znane jako Artykuły z Issy (Articles d'Issy), które zawierały potępienia poglądów religijnych. Fénelon sam był pod urokiem jej wizji religii.
Molier (fr. Molière), właściwie Jean Baptiste Poquelin (ur. 15 stycznia 1622 w Paryżu, zm. 17 lutego 1673 tamże), uważany za najwybitniejszego komediopisarza w historii literatury francuskiej, aktor, dyrektor teatru.
Gottfried Wilhelm Leibniz, znany także pod nazwiskiem Leibnitz (ur. 1 lipca 1646 w Lipsku, zm. 14 listopada 1716 w Hanowerze) – niemiecki filozof, matematyk, prawnik, inżynier–mechanik, fizyk, historyk [1] i dyplomata.

Mme Guyon

Bossuet wyjaśnił treść artykułów dokładniej w swych: Instructions sur les états d'oraison. Fénelon odmówił podpisania się pod tym i opublikował swoje rozumienie artykułów w Explication des Maximes des Saints, w których m.in. twierdził, że chrześcijanin, nie powinien żyć w strachu przed karami Boga. Ludwik XIV wyrzucał Bossuetowi, iż nie ostrzegł go przed Fenelonem, gdy zostawał on nauczycielem Delfina.
Paweł z Tarsu, Paweł Apostoł, Szaweł, Saul, Szaul, heb. שאול התרסי Szaul ha-Tarsi (ur. ok. 5-10 w Tarsie w Cylicji, zm. 64-67 w Rzymie) – Żyd z Tarsu, święty chrześcijański, zwany Apostołem Narodów.
Do graficznego zapisu wymowy stosuje się znaki międzynarodowego alfabetu fonetycznego (MAF), umieszczane między nawiasami kwadratowymi Uwaga 1. W języku francuskim akcent toniczy pada zawsze na ostatnią sylabę. Uwaga 2. Dwukropek po literze oznacza jej wydłużenie, np. âne [ɑ:n] - osioł. Uwaga 3. Dla oznaczenia podziału na sylaby stosuje się kropkę (np. Amérique [a.me.ʀik]). Wzór wymowy można znależć na różnych witrynach internetowych, np. tu: [9], a całych wyrazów tu: [10] Artykuł Klasyfikacja spółgłosek omawia spółgłoski w przekroju międzynarodowym, a Klasyfikacja samogłosek omawia samogłoski w przekroju międzynarodowym, odsyła do przykładów w kilku językach.

Bossuet i Fénelon krytykowali się wzajem w latach 1697-1699 w niezliczonych pamfletach. Za czasów pontyfikatu papieża Innocentego XII inkwizycja potępiła Maximes des Saints Fenelona 12 marca 1699.
Śmierć

Aż do wieku lat 70 Bossuet w ogóle nie chorował, lecz w 1702 zaatakowała go kamica. W 1704 był już inwalidą. 12 kwietnia 1704 wydał ostatnie tchnienie. Słynny Jezuita Charles de la Rue wygłosił kazanie na pogrzebie Bossueta.
Ludwik Burbon, Wielki Delfin, fr. le Grand Dauphin (ur. 1 listopada 1661, w Fontainebleau - zm. 14 kwietnia 1711, w Meudon) — najstarszy syn Ludwika XIV i Marii Teresy Hiszpańskiej, dziedzic tronu Francji, którego jednak nie objął w posiadanie.
Tonsura (łac. strzyżenie) – wygolony krążek obejmujący ciemię (w niektórych zakonach, jak np. dominikanie czy karmelici – całą głowę); włosy okalające wygolone miejsce miały przypominać koronę cierniową.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)