Jakub Świnka (Jakob Zwinka) herbu Świnka (ur. ? – zm. 4 marca 1314) – arcybiskup gnieźnieński w latach 1283-1314. Bliski współpracownik Przemysła II Wielkopolskiego i Władysława Łokietka, jeden z wybitniejszych polityków średniowiecznej Polski, zwolennik zjednoczenia państwowego.

Pochodzenie i droga na tron arcybiskupi

O początkach kariery Jakuba Świnki nie wiemy nic. Także pochodzenie arcybiskupa jest dość tajemnicze. Możliwe jest pochodzenie jego antenatów bądź ze Śląska (być może obszary kasztelanii Świny), bądź z obszarów Kujaw (wieś Świnki), ziemi łęczyckiej i sieradzkiej. Próba pogodzenia tych dwóch opcji doprowadziła do powstania jeszcze jednej możliwości: „rodzina Jakuba Świnki pochodziła ze Śląska, jednak na przełomie XIII i XIV w. była już (...) zakorzeniona (przynajmniej od dwóch pokoleń) w ziemi sieradzkiej”. Rodzice Jakuba nie są znani, a rodowcy do znaczenia dochodzą dopiero za jego rządów (brat Sułek zmarły przed 1299 r. nie piastuje żadnych godności, zaś stryj Jan poświadczony jest od 1286 r. na niezbyt eksponowanym stanowisku kasztelana spicymierskiego), choć prawdziwą karierę zrobili dopiero na początku XIV w. i to nie w Wielkopolsce, a należących do Władysława Łokietka Kujawach. Po raz pierwszy Jakub Świnka pojawia się jako kantor kapituły gnieźnieńskiej w latach siedemdziesiątych XIII w. Z wiadomości tej możemy wnioskować o posiadaniu przez Jakuba głębszego wykształcenia najpewniej prawniczego o czym może świadczyć jego późniejsza działalność synodialna. Na stanowisku kantora musiał oddać książętom wielkopolskim Przemysłowi II i Bolesławowi Pobożnemu niemałe usługi skoro według dokumentu z 8 stycznia 1284 r. otrzymał nagrodę w postaci majętnej wsi Polanowa.

Wybór na arcybiskupa

Jakub Świnka objął stolicę Arcybiskupstwa Gnieźnieńskiego, po zmarłym w 1271 roku arcybiskupie Januszu (1259-1271), dopiero 26 grudnia 1283. Wybór na stanowisko arcybiskupa nastąpił po 12 latach wakatu spowodowanego sporami kapituły o obsadę tronu arcybiskupiego. Stało się to zapewne zgodnie z życzeniem księcia wielkopolskiego, skoro mamy informację, że jeszcze tego samego roku arcybiskup otrzymał od księcia kosztowny pierścień. Wybór kapituły został potwierdzony przez papieża Marcina IV 30 lipca 1283. Uroczysta konsekracja Jakuba Świnki nastąpiła 19 grudnia 1283 w kościele franciszkańskim w Kaliszu. Stosunki pomiędzy księciem a arcybiskupem układały się doskonale, a świadczy o tym chociażby wielki przywilej z 1 sierpnia 1284, w którym Przemysł II potwierdzał wszystkie dotychczasowe przywileje arcybiskupstwa i zezwalał dodatkowo na posiadanie i bicie własnej monety w dobrach kościelnych

Sprawa jedności metropolii gnieźnieńskiej

Jedną z ważniejszych spraw, z jakimi podczas rządów arcybiskupich przyszło się Jakubowi zmierzyć, była walka o jedność polskiego kościoła (szczególnie drażliwa była tutaj sprawa przynależności kościelnej ziemi słupskiej i gdańskiej (za pośrednictwem diecezji włocławskiej) do arcybiskupstwa (zwłaszcza po 1309 r.) i opór przed rosnącym w siłę żywiołem niemieckim. Ten drugi problem stał się bardzo palący, gdy kilka klasztorów reguły franciszkańskiej z Dolnego Śląska zapragnęło opuścić czesko-polską prowincję tego zakonu, by przyłączyć się do saskiej.

Działalność synodalna

W tym też celu Jakub Świnka zwołał 6 stycznia 1285 w Łęczycy synod, na którym pisał: "Ale i inne nieszczęścia pomnożyły się w kraju przez napływ tego narodu (tj. Niemców), albowiem naród polski jest przez nich uciskany znieważany, nękany wojnami, pozbawionych chwalebnych praw i zwyczajów ojczystych". Wydano wówczas ustawy, które wręcz nakazały mówić kazania w języku polskim. Kolejne synody z udziałem duchownych z całej Polski Jakub Świnka zwoływał w odstępie kilku lat: 26 października 1287 ponownie w Łęczycy, 14 października 1290 w Gnieźnie, w kwietniu 1298 r. ponownie w Gnieźnie, w maju 1306 w nieznanym miejscu i wreszcie w maju 1309 r. znowu w Gnieźnie (zadecydowano tutaj o stosowaniu dziesięciny swobodnej).

Kwestia zagrożenia ze strony kultury niemieckiej

Jakub Świnka w swoich wystąpieniach ciągle podkreślał zagrożenie ze strony sąsiedniej kultury niemieckiej. O nastrojach arcybiskupa, a także innych patriotycznie nastawionych duchownych świadczy następująca anegdota napisana przez autora czeskiej Kroniki Zbrasławskiej. Otóż kiedy niemiecki kapelan króla Wacława II Jan Wulfing podczas uroczystości koronacyjnych Przemyślidy w 1300 r. wygłaszał po łacinie kwieciste przemówienie, siedzący obok władcy Jakub miał się wyrazić, że chociaż mówi pięknie, to i tak jest psim łbem niemieckim.