Jakub Bart-Ćišinski - Polski Serwis Naukowy

Jakub Bart-Ćišinski na znaczku

Jakub Bart-Ćišinski (wym. [ˈjakup ˈbaʀt ˈt͡ʃiʃinskʲi]; nazwisko „Ćišinski” jest artystycznym pseudonimem, od słowa „cichy”), (ur. 20 sierpnia 1856 w Kukowie/Kuckau, zm. 16 października 1909 w Pančicach/Panschwitz) jest uznawany za najwybitniejszego poetę, pisarza i dramatopisarza serbołużyckiego, tworzącego w języku górnołużyckim, twórcę wszechstronnie utalentowanego, teoretyka literatury i kultury serbołużyckiej. Polscy literaturoznawcy zaliczyli Ćišinskiego do 50 najlepszych poetów świata. W 1973 prof. Jerzy Śliziński zorganizował w Warszawie konferencję międzynarodową poświęconą pamięci Jakuba Bart-Ćišinskiego.

Václav Hanka bądź Váceslav Váceslavič (według rosyjskiego wzoru), (ur. 10 czerwca 1791 w Hořiněves, zm. 12 stycznia 1861 w Pradze) czeski literat, językoznawca i pedagog akademicki.

Panschwitz-Kuckau (w jęz łużyckim: Pančicy-Kuków) – gmina w powiecie Budziszyn, w Saksonii w Niemczech. Jest to miejsce znane z klasztoru Sankt Marienstern. W Panschwitz-Kuckau mieszka 2200 mieszkańców. Dane z 2001 pokazują, że gminę zamieszkiwało 49,7% Łużyczan.

Talent Ćišinskiego kształtował się w Pradze, gdzie młody pisarz działał w łużyckiej organizacji Serbowka i początkowo publikował swoje utwory w jej piśmie Kwětki, a następnie w założonym przez siebie nowym piśmie Lipa Serbska. Duży wpływ wywarł na Ćišinskiego czeski parnasizm, a szczególnie wybitny przedstawiciel tego kierunku- poeta Jaroslav Vrchlický od którego przejął wpływ formalistów francuskich.

Ján Kollár (ur. 29 lipca 1793 w Mošovcach - zm. 24 stycznia 1852 w Wiedniu) – słowacki duchowny luterański, poeta, publicysta, archeolog, językoznawca. Ideolog panslawizmu i słowackiego odrodzenia narodowego.

Język górnołużycki - jeden z dwóch języków łużyckich, którym posługują się Serbołużyczanie na niewielkim obszarze wokół Budziszyna we wschodniej części Niemiec.

Ćišinski jako ksiądz znajdował się (z powodu swojego zaangażowania dla sprawy serbołużyckiej oraz niezależności artystycznej) w ciągłym konflikcie z Kościołem katolickim; władze kościelne wielokrotnie przenosiły go z terenu Łużyc do parafii na terenach niemieckojęzycznych, aby uniemożliwiać jego działalność.

Handrij Zejler (ur. 1 lutego 1804 w Salzenforst, łuż. Słona Boršć k. Budziszyna – zm. 15 października 1872 w Lohsa bei Hoyerswerda, łuż. Łaz k. Wojercy, obecnie powiat Kamenz) na Łużycach) – łużycki poeta, działacz narodowy, badacz folkloru; ksiądz ewangelicki. Stworzył podwaliny literatury narodowej w języku górnołużyckim. W latach 1825 – 1829 studiował w Lipsku i działał w patriotycznym towarzystwie studenckim Sorabija.

Frankowie(łac. gens Francorumlub Franci) - to nazwa zbiorcza określająca zachodniogermańską federację plemion, u swoich, uchwytnych źródłowo, początków, tj. w III w. n.e., zamieszkującą tereny na północ i wschód od dolnego Renu. Między trzecim, a piątym wiekiem część Franków najeżdżała terytorium Rzymu, gdy inna część weszła w skład rzymskich wojsk w Galii. Tylko Frankowie saliccy utworzyli królestwo na terenach rzymskich. Pod wodzą rodzimej dynastii Merowingów podbili niemal cała Galię. Pod władzą Karolingów państwo to stałą się wiodącą siłą chrześcijańskiego Zachodu. Jego rozpad dał początek dwóm wiodącym siłom średniowiecza: królestwu Francji i państwu niemieckiemu.

Na podstawach górnołużyckiej literatury narodowej (stworzonych przez Handrija Zejlera 1804-1872), Ćišinski tworzył świecką literaturę łużycką na europejskim poziomie artystycznym. Jego ulubionym gatunkiem literackim był sonet, np. Słowjanam 1884 (będący dramatycznym apelem do słowiańskich braci o pomoc dla Łużyczan uciskanych przez Niemców). Tłumaczył też na język górnołużycki sonety czeskie (Jána Kollára) i polskie (Mickiewicza). Napisał heksametrem idylliczny epos narodowy Nawoženja (Oblubieniec) 1877. Jego najbardziej znanym utworem jest młodzieńczy patriotyczny wiersz Moje serbske wuznaće (Moje serbskie wyznanie).

Sonet – kunsztowna kompozycja poetyckiego utworu literackiego, która złożona jest z 14 wersów zgrupowanych w dwóch czterowierszach (tetrastychach), rymowanych zwykle abba abba i dwóch trójwierszach (tercynach). Pierwsza zwrotka zwykle opisuje temat, druga odnosi go do podmiotu wiersza, a tercyny zawierają refleksję na jego temat.

Łużyce (grnłuż. Łužica, dlnłuż. Łužyca, niem. Lausitz, cz. Lužice, ru. Лужица; od ług - zbiornik wodny, kałuża) jest to kraina geograficzno-historyczna częściowo w Niemczech i częściowo w Polsce, położona między Kwisą i Łabą, zamieszkana przez Niemców, Polaków i Serbołużyczan.

Ćišinski jest twórcą dramatu łużyckiego, np. Na hrodźišću (Na grodzisku) 1880, opiewającego walkę Miliducha z Frankami (napisanego pod wpływem Rękopisu królodworskiego 1817 czeskiego pisarza Václava Hanki).

Był też Ćišinski utalentowanym prozaikiem, np. próba powieściowa Narodowc a wotrodźeńc (Patriota i renegat) 1879 poruszała ówczesną problematykę łużycką.

Ćišinski zajmował się teorią języka i kultury łużyckiej, propagując poglądy demokratyczne, wzorowane na słowackim działaczu narodowym Michale Hattali, np. artykuł Hłosy ze Serbow do Serbow (zamieszczony w Lipie Serbskiej 1877/78).

Warszawa (miasto stołeczne Warszawa) (wymowa ?/i) – stolica i największe miasto Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, na Mazowszu nad Wisłą.

Miliduch – książę serbołużyckiego związku plemiennego. Jednoczył plemiona serbskie. Zginął w bitwie z Frankami w 806 roku. Wspomina o nim Chronicon Moissiacense (...wtedy to został zabity Miliduch, król zarozumiały, który rządził u Serbów...).

Pomnik Ćišinskiego i szkoła jego imienia znajdują się w jego rodzinnej miejscowości Pančicy-Kukow/Panschwitz-Kuckau; grób na cmentarzu w Ostro.

Dzieła

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Jakub Bart-Ćišinski

Moje serbske wuznaće

Nawoženja (1877) (Narzeczony)

Narodowc a wotrodźenc (1879}

Na hrodźišću (1880) (Na grodziszczu)

Slubowanje ze zadźěwkami (1881)

Słowjanam 1884

Kniha sonetow (1884) (Księga sonetów)

Formy (1888)

Přiroda a wutroba (1889) (Przyroda i serce)

Serbske zynki (1897)

Ze žiwienja (1899) (Z życia)

Z křidłom worjołskim (1904) (Skrzydłem orła)

Z juskom wótčinskim (1904)

Wysk a stysk(1905)

Za ćichim (1906),

Serbske wobrazki (1908) (Serbskie obrazki)

Krew a Kraj (1909) (Krew i kraj)

Zbiory wydane po śmierci poety

"Swětło z wyšiny" (1911)

"Z wotmachom. Z domachom. Z doškrabkom" (1913)

Linki zewnętrzne

Strona internetowa inicjatywy na rzecz utrzymania szkoły im. ks. Ćišinskiego, w językach górnoserbskim i niemieckim

Informacje o proteście po polsku