Jama Michalika - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 50°03′50.56″N 19°56′27.3″E / 50.0640444, 19.940917

Kawiarnia Jama Michalika

Wejście do Jamy Michalika

Maska - na prawo od wejścia

Jama Michalika – jedna z najstarszych krakowskich kawiarni. Znajduje się na Starym Mieście w Kamienicy Bełzowskiej przy ul. Floriańskiej 45.

Historia

Najsłynniejsza (do dziś istniejąca) krakowska kawiarnia literacka założona została w 1895 w dzierżawionym od prywatnych właścicieli lokalu jako Cukiernia Lwowska przez przybyłego ze Lwowa Apolinarego Jana Michalika. Doskonała lokalizacja przy ul. Floriańskiej (bliskość wyższych uczelni) spowodowała, że bardzo szybko stała się miejscem spotkań artystów, literatów, dziennikarzy i całej krakowskiej cyganerii. W 1904 tworzono w niej Tekę Melpomeny – zbiór karykatur aktorów w najlepszych rolach, aby je potem sprzedać i pomóc finansowo bezrobotnym aktualnie artystom.

Irena Solska (ur. 27 października 1877 w Warszawie, zm. 8 marca 1958 w Skolimowie) – aktorka, reżyserka. Właściwe imiona: Karolina Flora, nazwisko rodowe – Poświk. Żona Ludwika Solskiego.

Powszechna Spółdzielnia Spożywców "Społem" – sieć handlowa spółdzielni spożywców założona w 1907 roku w Łodzi. W okresie międzywojennym rozszerzyła działalność na cały kraj.

W 1905 rozpoczął działalność kabaret Zielony Balonik wystawiający w Jamie Michalika przedstawienia i szopki. Właśnie artystom kawiarnia zawdzięcza nową nazwę – lokal bowiem nie posiada okien i właśnie z tego powodu zaczęto nazywać go Jamą Michalika.

W 1906 nowy wystrój zaprojektował malarz Henryk Szczygliński. Wykonane według jego projektu meble nie zachowały się do dziś.

Józef Klemens Piłsudski (ur. 5 grudnia 1867 w Zułowie pod Wilnem, zm. 12 maja 1935 w Warszawie) – polski działacz niepodległościowy, dowódca wojskowy, polityk, naczelnik państwa polskiego w latach 1918–1922 i naczelny wódz Armii Polskiej od 11 listopada 1918, Pierwszy Marszałek Polski od 1920; dwukrotny premier Polski (1926–1928 i 1930), twórca tzw. rządów sanacyjnych w II Rzeczpospolitej wprowadzonych w 1926 po zamachu stanu.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Zachęcony powodzeniem przedstawień kabaretowych Michalik postanowił powiększyć kawiarnię o jeszcze jedną salę. Zaprzyjaźniony z artystami mógł liczyć na współpracę najlepszych z nich. Nową salę od strony architektonicznej przygotował w 1910 Franciszek Mączyński, a jej wnętrze zaprojektował Karol Frycz. Do dziś zachowały się meble z zieloną tapicerką, drzwi, lustra, lampy i witraże, zwłaszcza witrażowy dach nad salą. Dwie kawiarniane sale dzieli witraż projektu Henryka Uziembły z przedstawieniem Sztuki, która ma rysy i twarz Ireny Solskiej. Ściany kawiarni zdobią karykatury, obrazy, afisze, lalki i zaproszenia na występy kabaretu. Do najzabawniejszych karykatur należy "Pijana Brama Floriańska", w takim bowiem stanie widzieli ją bywalcy kawiarni nad ranem opuszczający lokal.

Walery Jan Sławek, ps. Gustaw, Soplica (ur. 2 listopada 1879 w Strutynce k. Niemirowa, zm. 3 kwietnia 1939 w Warszawie) – polityk okresu II Rzeczypospolitej, trzykrotny premier Polski, marszałek Sejmu, wolnomularz, podpułkownik dyplomowany piechoty Wojska Polskiego. Członek Polskiej Partii Socjalistycznej i jej Organizacji Bojowej, jeden z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego, lider obozu sanacyjnego (tzw. grupy pułkowników), jeden z głównych twórców założeń konstytucji kwietniowej. Pod koniec życia zmarginalizowany wewnątrz sanacyjnego obozu rządowego, popełnił samobójstwo.

Ulica Floriańska – jedna z najważniejszych ulic na Starym Mieście w Krakowie. Biegnie od północno-zachodniego narożnika Rynku Głównego do Bramy Floriańskiej i ma 335 m długości. Nazwa pochodzi od Bramy Floriańskiej która zamyka od północy perspektywę ulicy i prowadzi w kierunku kościoła św. Floriana.

W latach I wojny światowej bywali tutaj między innymi Józef Piłsudski i Walery Sławek. W 1918 Michalik przekazał kawiarnię kelnerom, a sam wyjechał do Poznania, gdzie zmarł. Interes nie był już tak dochodowy i w 1935 ogłoszono upadłość. Żeby pospłacać długi zlicytowano część wyposażenia, a lokal oddano prywatnym właścicielom budynku, niemniej jednak znaczną jego część udało się uratować.

Franciszek Mączyński (ur. 21 września 1874 w Wadowicach, zm. 28 czerwca 1947 w Krakowie) – polski architekt tworzący m.in. w stylu secesji, konserwator zabytków.

Po II Wojnie Światowej, budynek przy Floriańskiej 45, pomimo trudnych czasów pozostał własnością prywatną, natomiast w latach 50 zabytkowy wystrój kawiarni upaństwowiono i przekazano w dzierżawę "Społem", po czym zamknięto ją na kilka lat z powodu remontu, który doprowadził do nieodwracalnych zniszczeń w zabytkowej substancji kamienicy. Jama otwarta została ponownie w 1960. na miejscu dawnej cukierni utworzono tzw. "barek" z alkoholem i drinkami. W sali z "górką" w latach 1960-1991 występował Kabaret Jama Michalika, dając w tym czasie 11 przedstawień, ostatnie pożegnalne w 1990/91.

W roku 1991 wieloletni, prywatny właściciel kamienicy, na prośbę Władz Krakowa przejął prowadzenie Jamy Michalika od upadającej GTSS (obecna KSG). Obecnie zamiast jednego, na stałe występują trzy kabarety podtrzymujące tradycje "Zielonego Balonika". Jama Michalika jest miejscem cyklicznych występów znanych aktorów i satyryków scen polskich. “Na Górce” od roku 1991 występowali: Hanka Bielicka, Jan Pietrzak, Jacek Fedorowicz, Jerzy Kryszak, Andrzej Zaorski, Marian Opania, Tadeusz Drozda, Stanisław Tym, Andrzej Rosiewicz i wielu wybitnych artystów scen Polski i Świata. Wśród artystów krakowskich goście Jamy, mogli podziwiać: Jerzego Bińczyckiego, Jacka Wójcickiego, Ninę Repetowską, Tadeusza Malaka, Jana Adamskiego, Annę Dymną, Jerzego Trelę , Jerzego Fedorowicza, Leszka Długosza, Leszka Mazana i Mieczysława Czumę, Jerzego Bożyka i Salon Zwierzyniecki, Elżbietę Wojnarowską i artystów Piwnicy pod Baranami oraz profesorów i studentów PWST. W Jamie występowali także artyści z zagranicy: Kabaret Szydłowskiego z Londynu, Maria Nowotarska z Toronto (w roli Heleny Modrzejewskiej), czy Teatr Weimarski z Niemiec. Przy występach kabaretów - nawiązujących programowo do tradycji literackiej Szopki - na stałe występują, szczególnie dla szkół, ale i dla dorosłych widzów; Teatr Nieduży Ryszarda Spyta, Retro oraz Zielony Balonik (w obsadzie: Z.Zagner, K.Cygan, R. i W.Jasińscy, S.Dębski, T.Łomnicki, i inni). W sali wystawowej - galerii organizowane są wernisaże i wystawy m.in. Karykatury Ewy Barańskiej-Jamrozik, Zdzisława Pabisiaka, Zofii Walczowskiej, Teresy Lange, prof. Zbysława Maciejewskiego (dwukrotnie), Jana Chrząszcza czy wystawa fotografii połączona z wieczorem autorskim i debiutem poetyckim znanej piosenkarki Hanny Banaszak.

W Jamie Michalikowej organizowane są koncerty, recitale, programy jubileuszowe, a także wieczory literackie i autorskie. Noce poezji dla SPP(między innymi Poezja i Gwiazdy w Jamie) sprawiają, że dla gości (znanych polityków, ambasadorów, konsulów, rektorów uczelni i profesorów, a także przedstawicieli licznych organizacji i ośrodków kultury), osobiście recytowali swoje wiersze, twórcy tej rangi co: Czesław Miłosz, Wisława Szymborska, b.prezes oddziału SPP prof. Bogusław Żurakowski, Józef Baran, Adam Ziemianin, Leszek Elektorowicz, prof. Leszek Czuchajowski wraz z kilkudziesięcioma poetami z Polski i z zagranicy. Obecnie Jama Michalika realizuje cykliczne programy literackie dla SPP przy współpracy z prezes prof. Gabrielą Matuszek.

Bibliografia

Jan Paweł Gawlik Powrót do Jamy wydawnictwo WAG, 1961

Alina Kowalska Jama Michalika-wnętrze, Kraków: Wydawnictwo PTTK, 1972

Stanisław Jerzy Kuliś Aeroplany wydawnictwo V.I.D.I. Kraków,1999