Jan Bystroń - starszy - Polski Serwis Naukowy

Jan Bystroń, pseud. Marian Czeszewski (ur. 13 czerwca 1860 w Dolnych Datyniach, Śląsk Cieszyński, zm. 30 czerwca 1902 w Krakowie) – polski językoznawca.

Życiorys

Pochodził z rodziny chłopskiej, był synem Jana i Anny Klimszy. Uczęszczał do szkoły ludowej w Błędowicach Dolnych, następnie do gimnazjum niemieckiego w Cieszynie (ukończył je w 1881). W latach 1881–1886 studiował slawistykę, germanistykę i filologię klasyczną na Uniwersytecie Jagiellońskim (m.in. pod kierunkiem Kazimierza Morawskiego i Wilhelma Creizenacha); w 1886 obronił doktorat na podstawie pracy O mowie polskiej w dorzeczu Stonawki i Łucyny w Księstwie Cieszyńskim, przygotowanej pod kierunkiem Lucjana Malinowskiego. Uzupełniał studia w Lipsku (1886–1887). Od 1888 pracował jako nauczyciel gimnazjalny, uczył języka polskiego i niemieckiego w III gimnazjum w Krakowie (1888–1889 i 1891–1902) oraz języka niemieckiego i języków klasycznych w gimnazjum w Stryju (1889–1891).

Wilhelm Michael Anton Creizenach (ur. 4 czerwca 1851 we Frankfurcie nad Menem, zm. 13 maja 1919 w Dreźnie), niemiecki historyk literatury, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cieszyn (czes. Těšín, łac. Tessin, niem. Teschen) – miasto powiatowe w województwie śląskim, nad rzeką Olzą, na Pogórzu Śląskim. Historyczna stolica Śląska Cieszyńskiego. Miasto leży na granicy z Republiką Czeską i do czasu wprowadzenia postanowień układu z Schengen (21 grudnia 2007) było tam zlokalizowane największe drogowe przejście graniczne południowej Polski.

Zajmował się historią języka polskiego, etnografią, lituanistyką. Szczególnym jego zainteresowaniem cieszyły się dialekty polskie na Śląsku Cieszyńskim; jego prace poświęcone tej tematyce miały później znaczenie w debacie o polskości tych ziem. Zbierał pieśni ludowe ze Śląska Cieszyńskiego, badał także gwary słoweńskie oraz zabytki języka niemieckiego. W 1894 przygotował wydanie dzieła Historye rzymskie (Gesta Romanorum). Współpracował z pismami "Gwiazdka Cieszyńska" i "Slovansky Sbornik".

Zakład Narodowy im. Ossolińskich – zasłużony dla polskiej nauki i kultury Instytut (do 1939 r. – łączył w sobie Bibliotekę, Wydawnictwo i Muzeum im. Lubomirskich), ufundowany dla Narodu Polskiego w 1817 roku przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, otwarty w 1827 roku we Lwowie.

Gebethner i Wolff – znane warszawskie przedsiębiorstwo wydawnicze i księgarskie założone w 1857 przez Gustawa Adolfa Gebethnera i Augusta Roberta Wolffa przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie (Pałac Potockich), a później również w Krakowie. Istniało do 1950, zlikwidowane przez komunistów (antykwariat działał do 1961 r.).

W 1894 został członkiem-korespondentem AU; należał także do Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (1887 członek-korespondent) oraz Towarzystwa Literackiego w Tylży. Ożenił się z Marią, córką Andrzeja Cinciały, etnografa i śląskiego działacza społecznego; z tego małżeństwa urodził się syn Jan Stanisław (1892–1964), socjolog, historyk kultury i literatury, folklorysta.

Dialekt (gr. διάλεκτος dialektos – "rozmowa, sposób mówienia") – regionalna odmiana języka, odznaczająca się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi itp. Każdy posiada pewną liczbę wyrazów nie znanych innym odmianom, różnice leksykalnie mogą wynikać z odmiennych warunków przyrodniczych i kulturowych.

Karolina Joanna Grodziska (Karolina Grodziska-Ożóg)(ur. 1957 w Krakowie) – polski historyk, od 1995 r. dyrektorka Biblioteki Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk, autorka licznych publikacji poświęconych głównie historii Krakowa oraz monograficznych opracowań polskich nekropolii w Krakowie i zagranicą (Anglii i Walii); jest córką prof. Stanisława Grodziskiego.

Pochowany został na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, w kwaterze 40.

Publikacje (wybór)

Rok 1863 w literaturze niemieckiej (1883)

Rozbiór porównawczy znanych dotąd najdawniejszych tekstów Modlitwy Pańskiej, Pozdrowienia Anielskiego, Składu Apostolskiego i Dziesięciorga Przykazań (1885)

Przyczynek do historyi języka polskiego z początku XV wieku. Na podstawie zapisków sądowych w księdze ziemi czerskiej (1887)

Lessings Epigramme und seine Arbeiten zur Theorie des Epigramms (1889)

O szyku wyrazów w języku polskim (1892)

Drobne przyczynki do składni polskiej z uwględnieniem składni języków klasycznych (1893)

O języku Baltazara Opecia w dziele "Żywot Jezu Krysta" (1893)

O użyciu genetivu w języku polskim (1893)

Przyczynek do bibljografii litewskiej (1893)

Przypisy

Karolina Grodziska-Ożóg, Cmentarz Rakowicki w Krakowie (1803-1939), wyd. II, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987, s. 101

Bibliografia

Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J, Wrocław 1983

Literatura dodatkowa

Kazimierz Nitsch: Bystroń Jan. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 3: Brożek Jan – Chwalczewski Franciszek. Kraków: Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, 1937, s. 171–172 Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989, ISBN 8304032910.