Jan Józef Lipski (ur. 25 maja 1926 w Warszawie, zm. 10 września 1991 w Krakowie) – polski publicysta, krytyk i historyk literatury. Działacz opozycji demokratycznej w okresie PRL. Kawaler Orderu Orła Białego.

Współzałożyciel Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej KOR. Członek zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” Mazowsze. Działacz socjalistyczny, przewodniczący Polskiej Partii Socjalistycznej. Wieloletni przewodniczący pozostającej w podziemiu wolnomularskiej loży Kopernik. Senator I kadencji z ramienia Komitetu Obywatelskiego.

Życiorys

II wojna światowa

Latem 1939 ukończył szkołę powszechną w Warszawie przy ul. Raszyńskiej i zdał egzaminy do Gimnazjum im Stanisława Staszica. Mieszkał wraz z rodzicami przy ul. Filtrowej 69. Przed wojną, jako uczeń należał do Związku Harcerstwa Polskiego. W trakcie okupacji uczył się na tajnych kompletach Gimnazjum i Liceum im Stanisława Staszica w Warszawie. Od 1942 był członkiem Szarych Szeregów Hufiec Mokotów w drużynie Andrzeja Makulskiego Małego Jędrka. Rodzina Lipskich w tym czasie ukrywała grupę osób pochodzenia żydowskiego: Olę Zweibaum, Zofię Lewinówną, Rachelę Kohan i Władysława Kohana. Po roku pobytu Lipscy, ostrzeżeni przez sąsiada o planowanym najściu Niemców, znaleźli dla ukrywanych inne mieszkanie w Milanówku. Siostra Jana Józefa, Zofia Celińska, została odznaczona 11 lipca 2001 medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Uczestniczył w działaniach małego sabotażu w ramach akcji Wawer. W lutym 1943 przeszedł do 2 plutonu 1 kompanii batalionu Baszta Armii Krajowej (pseudonim Grabie). Wraz z nim w plutonie służyli Adam Stanowski i Jerzy Kłoczowski. W stopniu starszego strzelca brał udział w kompanii B1, Pułku Baszta w powstaniu warszawskim, na Mokotowie. Do powstania wyruszył z mieszkania przy ul. Odyńca 23a, brał udział w ataku na tzw. Basy (budynek Szkoły Rękodzielnej przy ul. Narbutta róg Kazimierzowskiej, broniony przez oddział SS liczący ok. 300–400 żołnierzy. 6 sierpnia wziął udział w odpieraniu ataku czołgu na ul. Stachiewicza, zaś w nocy z 24 na 25 września w natarciu na Królikarnię. 25 września walczył ze swoim plutonem w rejonie szpitala Elżbietanek przy ul. Goszczyńskiego, gdzie został ranny w rękę od wybuchu granatu ręcznego (granat strzaskał mu lewą rękę, co spowodowało trwałe inwalidztwo). Po upadku Mokotowa usiłował przedostać się kanałami do Śródmieścia. Wyszedł z kanałów z grupą powstańców przy ul. Belgijskiej, gdzie dostał się do niewoli. Uciekł z transportu do obozu w Pruszkowie. Początkowo przebywał w szpitalu w Łowiczu, następnie w rodzinnym domu matki w Wyszogrodzie.

Działalność w latach 40. i 50.

We wrześniu 1945 Jan Józef Lipski powrócił do Warszawy. W 1946 zdał maturę w żeńskim Liceum im. Juliusza Słowackiego w Warszawie, następnie podjął studia na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. W trakcie studiów w 1948 był współzałożycielem klubu samokształceniowego nazwanego Klubem Neopickwickistów. W tym okresie publikował pierwsze artykuły w „Nowinach Literackich”, „Odrodzeniu” i „Twórczości”, pisząc noty i recenzje. Jako żołnierz AK był kontrolowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa w 1948, 1951 i w 1955. W trakcie studiów pracował zarobkowo. Od 1946 do 1949 był zatrudniony jako bibliotekarz w II Miejskim Gimnazjum Mechanicznym, zaś do 1949 do 1950 jako redaktor Słownika wyrazów bliskoznacznych w Instytucie Badań Literackich. Od 1950 wraz z Czesławem Czapowem, Stanisławem Manturzewskim i Adamem Podgóreckim uczestniczył w niejawnej inicjatywie samokształceniowej. We wrześniu 1953 zatrzymano innego z uczestników Jerzego Prokopiuka, następnie przesłuchano 27 uczestników, w tym Jana Józefa Lipskiego. Spowodowało to zaprzestanie funkcjonowania całej inicjatywy.

W 1953 otrzymał magisterium na podstawie rozprawy zatytułowanej Ekspresjonizm w twórczości Tadeusza Micińskiego. Rok wcześniej zaczął pracę w Państwowym Instytucie Wydawniczym, początkowo jako redaktor, zaś od 1955 jako kierownik Redakcji Klasyków Literatury Polskiej Okresu po 1863 Roku.

W latach 1956–1957 był członkiem redakcji tygodnika „Po prostu”, w tym przez pół roku kierownikiem działu kulturalnego. Od 10 lutego 1957 do 1959 pełnił funkcję prezesa Klubu Krzywego Koła. W 1957 nawiązał korespondencję z Jerzym Giedroyciem, wydawcą paryskiej „Kultury”. Korespondencja ta była częściowo śledzona przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, co stanowiło podstawę prowadzenia przez nich od października 1957 sprawy agenturalnego sprawdzenia pod kryptonimem Redaktor. Działania te zostały w 1959 przekwalifikowane na sprawę operacyjną na osobę będącą w kontakcie z wrogimi ośrodkami emigracyjnymi. Od tej pory Jan Józef Lipski był stale inwigilowany przez funkcjonariuszy SB.

W październiku 1959 na forum Klubu Krzywego Koła wygłosił odczyt o ONR Falanga i Bolesławie Piaseckim, wskutek czego 1 listopada 1959 usunięto go z pracy w PIW.

Działalność w latach 60. i 70.

Od 1960 do 1961 był kierownikiem działu kulturalnego pisma „Gromada-Rolnik Polski”. Od 1 czerwca 1961 był pracownikiem Instytutu Badań Literackich, był wydawcą dzieł Benedykta Chmielowskiego, Gabrieli Zapolskiej i Jana Kasprowicza.

Organizował wsparcie dla osób aresztowanych i sądzonych za działalność opozycyjną, angażując do tego ludzi kultury, co miało stanowić formę nacisku opinii publicznej. Przykładowo w trakcie procesu Anny Szarzyńskiej-Rewskiej, sądzonej za współpracę z paryską „Kulturą”, zaprosił na rozprawę przed Sądem Najwyższym m.in. Tadeusza Kotarbińskiego, Władysława Tatarkiewicza, Jana Parandowskiego.

Po likwidacji przez władze Klubu Krzywego Koła, z inicjatywy Jana Wolskiego i Stefana Zbrożyny, 19 lutego 1961 przystąpił do wolnomularskiej loży Kopernik. Od 1962 do 1981 oraz od 1986 do 1988 pełnił w niej funkcję przewodniczącego.

W 1964 organizował podpisanie przez intelektualistów Listu 34, listu otwartego skierowanego do ówczesnego premiera Józefa Cyrankiewicza, a dotyczącego ograniczenia przydziału papieru na druk książek i czasopism oraz zaostrzenia cenzury prasowej. 21 marca wszczęto przeciwko niemu dochodzenie, zaś 23 marca dokonano w jego domu przeszukania i zatrzymano na 48 godzin. Ponadto objęto zakazem publikacji, co zostało złagodzone po pewnym czasie, jednak ograniczając możliwości publikowania tylko do prasy specjalistycznej.

W 1965 uzyskał stopień naukowy doktora, ogłaszając rozprawę zatytułowaną Twórczość Jana Kasprowicza w latach 1878–1891, przygotowaną pod kierunkiem Kazimierza Wyki. Drugi tom monografii Twórczość Jana Kasprowicza w latach 1891–1906 był podstawą habilitacji przyznanej 30 października 1975 przez Radę Naukową Instytutu Badań Literackich PAN. Habilitacja została jednak wstrzymana przez Centralną Komisję Kwalifikacyjną przy Prezesie Rady Ministrów PRL. Zatwierdzono ją dopiero w 1981.

Od połowy lat 60. przy pomocy Jana Olszewskiego organizował środowiskową kasę pomocy dla represjonowanych opozycjonistów oraz ich rodzin. Pierwszą znaczącą kwotą na potrzeby takiej akcji przekazał w 1965 Melchior Wańkowicz, zaś od 1968 Jan Józef Lipski otrzymywał wsparcie na ten cel ze strony Duszpasterstwa Miłosierdzia.

Po usunięciu w 1968 z Uniwersytetu Warszawskiego studentów Adama Michnika i Henryka Szlajfera, 2 marca wraz z Pawłem Jasienicą, Antonim Słonimskim, Jerzym Andrzejewskim, Mieczysławem Jastrunem, Jackiem Bocheńskim, Tadeuszem Konwickim i Melchiorem Wańkowiczem skierował do rektora uniwersytetu list w ich obronie. Na początku 1974 na wniosek Jana Olszewskiego wraz ze Zbigniewem Herbertem, Edwardem Lipińskim, Władysławem Bartoszewskim Antonim Słonimskim i Marią Ossowską występował do Rady Państwa PRL o ułaskawienie opozycjonistów skazanych w procesie organizacji Ruch. W grudniu 1975 był jednym z inicjatorów Listu 59 – protestu intelektualistów przeciw zmianom w Konstytucji PRL, zwłaszcza wpisaniu do niej kierowniczej roli PZPR i wieczystego sojuszu z ZSRR. Jan Józef Lipski współpracował również z Polskim Porozumieniem Niepodległościowym.

W 1976 był jednym ze współzałożycieli Komitetu Obrony Robotników. Jak wspominał Piotr Naimski, wśród działaczy opozycyjnych były różne opinie co do koncepcji działań:

Jan Józef Lipski zajmował się organizacją pomocy dla represjonowanych robotników z Radomia i Ursusa. Po przekształceniu KOR-u w Komitet Samoobrony Społecznej KOR pełnił funkcję jego skarbnika, wchodząc w skład Rady Funduszu Społecznego. Aresztowany w okresie od 9 maja do 8 czerwca 1977. Zwolniony ze względu na stan zdrowia po interwencji biskupów i prezesa Związku Literatów Polskich Jarosława Iwaszkiewicza. W lutym 1978 był jednym z założycieli niezależnego Towarzystwa Kursów Naukowych, mającego na celu krzewienie nieocenzurowanej wiedzy. W TKN wchodził w skład pięcioosobowej Rady Kasy Pomocy Naukowej, która zajmowała się udzielaniem wsparcia młodym naukowcom pozbawionym możliwości pracy badawczej z przyczyn politycznych.

W styczniu 1978 ciężko chory na serce wyjechał na operację do Londynu, gdzie nawiązał kontakty z przywódcami emigracji niepodległościowej m.in. Prezydentem RP na uchodźstwie Edwardem Raczyńskim i przywódczynią emigracyjnej PPS Lidią Ciołkoszową.

Działalność w latach 1980–1987

W 1980 przystąpił do Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. W czerwcu 1981 został wybrany w skład zarządu Regionu NSZZ „S” Mazowsze. Był delegatem na I Krajowy Zjazd Delegatów w Gdańsku. W listopadzie 1981 należał wraz ze Zbigniewem Bujakiem, Jackiem Kuroniem, Adamem Michnikiem i innymi do Klubów Rzeczpospolitej Samorządnej Wolność-Sprawiedliwość-Niepodległość, które miały grupować solidarnościową lewicę.

Po wprowadzeniu stanu wojennego udał się do Zakładów Mechanicznych Ursus, aby uczestniczyć w zorganizowanym tam strajku. Po jego spacyfikowaniu 14 grudnia 1981 został zatrzymany i oskarżony o kierowanie protestem, a następnie tymczasowo aresztowany. Umieszczono go w szpitalu więziennym w związku z chorobą serca. 5 stycznia 1982 został przewieziony na rozprawę uczestników strajku. W związku z treścią orzeczenia lekarskiego o stanie zdrowia 15 stycznia 1982 jego sprawę wyłączono do odrębnego postępowania. Osadzono go w szpitalu w Aninie, gdzie przebywał pod nadzorem funkcjonariuszy SB. W marcu 1982 został zwolniony z pracy w Instytucie Badań Literackich. W czerwcu tego samego roku uzyskał zgodę na wyjazd na leczenie do Londynu.

W trakcie rekonwalescencji napisał monografię Komitetu Obrony Robotników, opublikowaną przez wydawnictwo Aneks. 15 września 1982 powrócił do kraju. W post scriptum monografii, którą oddał do druku przed wyjazdem, napisał:

Następnego dnia po powrocie został zatrzymany, następnie tymczasowo aresztowany, przetrzymywany był w szpitalu więziennym i szpitalu w Aninie, został zwolniony w listopadzie tego samego roku, a w 1984 objęty amnestią. W dalszym ciągu współpracował z podziemną „Solidarnością” i innymi organizacjami niepodległościowymi. Od 1985 był członkiem, kierowanego przez Zbigniewa Romaszewskiego, tajnego Polskiego Funduszu Praworządności. Od 1986 do 1987 był członkiem Rady Funduszu Ruchu Wolność i Pokój. 6 lipca 1987 został sygnatariuszem deklaracji Kręgu Przyjaciół Solidarności Polsko-Czechosłowackiej.

Działalność w PPS i w Senacie

Obrady Komisji Kongresowej PPS w Warszawie 1990. Od prawej Andrzej Malanowski i Jan Józef Lipski. Po lewej Cezary Miżejewski i Tomasz Truskawa

Działacze PPS składający kwiaty na grobie Kazimierza Pużaka 30 kwietnia 1990. Na zdjęciu: drugi od lewej Adrian Stankowski, następnie Grzegorz Ilka, Jan Józef Lipski, Iwona Różewicz, siódmy od lewej Włodzimierz Olejnik

W listopadzie 1987 Jan Józef Lipski wziął udział w powołaniu w kraju Polskiej Partii Socjalistycznej, obejmując funkcję przewodniczącego Rady Naczelnej PPS. Wskutek sporu z bardziej radykalnymi działaczami PPS (m.in. Piotrem Ikonowiczem, Józefem Piniorem) wraz z kilkoma działaczami władz (m.in. Władysławem Goldfingerem-Kunickim) ustąpił w lutym 1988 z tego stanowiska. Od czerwca tego samego roku rozpoczął tworzenie własnych struktur, odrębnych od radykalnej grupy, która przybrała nazwę PPS-Rewolucja Demokratyczna. W kwietniu 1989 w Podkowie Leśnej na I Kongresie PPS został wybrany na przewodniczącego jej Rady Naczelnej. Od grudnia 1988 był członkiem Komitetu Obywatelskiego przy Przewodniczącym NSZZ „Solidarność” Lechu Wałęsie, co zostało zaaprobowane przez władze PPS. Władze PPS z dezaprobatą wypowiedziały się co do udziału w niedemokratycznych w pełni wyborach w czerwcu 1989, choć wyrażono zgodę na indywidualne kandydowanie członków tej organizacji.

W 1989 Jan Józef Lipski został wybrany na senatora I kadencji z ramienia Komitetu Obywatelskiego w okręgu obejmującym województwo radomskie. W pierwszej turze wyborów z 4 czerwca 1989 otrzymał 115 330 głosów, co stanowiło 47,67% ważnych głosów w tym okręgu. Był jednym z ośmiu kandydatów KO, którzy nie uzyskali wówczas mandatu. Głównym kontrkandydatem spoza Komitetu Obywatelskiego okazał się Jan Pająk, przewodniczący struktur NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”, wspierany przez niektóre środowiska katolickie (który dostał 52 027 głosów, 21,50%). Prowadzenie kampanii przeciw Janowi Józefowi Lipskiemu zarzucano biskupowi diecezjalnemu radomskiemu Edwardowi Materskiemu. Częściowo potwierdza tę informację list księdza Macieja Pachnika (kanclerza kurii radomskiej) oraz innych księży do „Gazety Wyborczej” z 1994, którego autorzy wyrazili przypuszczenie, że Jan Józef Lipski nie był w ocenie biskupa odpowiednim kandydatem na senatora. 18 czerwca 1989 w ponownym głosowaniu Jan Józef Lipski został wybrany do Senatu 115 475 głosami, wobec 44 328 głosów otrzymanych przez kontrkandydata.

W październiku 1990 na XXV Kongresie Polskiej Partii Socjalistycznej w Warszawie, łączącym wszystkie nurty krajowej PPS oraz emigracyjną PPS, został wybrany na przewodniczącego Rady Naczelnej zjednoczonej organizacji. Honorową przewodniczącą została dożywotnio Lidię Ciołkoszową.

Jan Józef Lipski jako senator zasiadał w Obywatelskim Klubie Parlamentarnym, działał w Grupie Obrony Interesów Pracowniczych, zaś od 1990 w grupie Solidarność Pracy. Zmarł parę miesięcy przed końcem kadencji.

Rodzina

Był synem Romana Lipskiego, inżyniera mechanika, pracującego jako nauczyciel i następnie jako dyrektor mechanicznych szkół zawodowych, oraz Anieli z domu Kobla. 3 września 1951 poślubił Marię Stabrowską, polonistkę. 1 stycznia 1953 urodził się ich syn Jan Tomasz, socjolog i publicysta, zaś 10 listopada 1955 córka Agnieszka, psycholog.

Był także bratem Marii Dmochowskiej i Zofii Celińskiej, wujem Piotra Dmochowskiego-Lipskiego i Andrzeja Celińskiego.

czytaj dalej: [2], [3]