Jan Karnowski - Polski Serwis Naukowy

Jan Karnowski (csb: Jan Karnowsczi, pseudonim "Wôś Budzysz", ur. 16 maja 1886 w Czarnowie w pow. chojnickim, zm. 2 października 1939 w Wyrzysku) – sędzia, poeta kaszubski, ideolog ruchu Młodokaszubskiego, przyczynił się do rozwoju tego ruchu.

Jan Karnowski pochodził z licznej kaszubskiej rodziny szlacheckiej Czarnowskich. Karnowski nie pochodził z rodu Czarnowskich. Pierwsza wzmianka o Karnowskich na Kaszubach ( w par. Brusy) pochodzi dopiero z roku 1864. Karnowscy przybyli tam z Kosznajderii ( region na południe od Chojnic zamieszkany do II wojny światowej przez niemieckich katolików ) ze wsi Sławęcin. Początki Karnowskich sięgają I poł.XVIIIwieku a wywodzą się oni z borowiackiej ( Bory Tucholskie) parafii Raciąż koło Tucholi.

Brusy (kasz. Brusë lub Brësë, niem. Bruß, dawniej Bruski) – miasto na Kaszubach, w woj. pomorskim, w powiecie chojnickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Brusy. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego. Położone w Borach Tucholskich.

Bydgoszcz (łac. Bidgostia, niem. Bromberg) – miasto w północnej Polsce, położone na historycznych Kujawach, nad rzeką Brdą i Kanałem Bydgoskim, którego wschodni fragment graniczy na Wiśle, siedziba Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego oraz Wojewody Kujawsko-Pomorskiego i największe miasto województwa kujawsko-pomorskiego.

Karnowski był zwolennikiem i propagatorem języka kaszubskiego. Twierdził, że: Kultura polska wtedy tylko zwycięży nad Bałtykiem, jeżeli oprze się na pierwiastkach iście kaszubskich, nawiąże do starych tradycji historycznych i nasilać się będzie kaszubskim duchem. Jako poeta debiutował w wieku 24 lat (w 1910 r.) wydając Nowotné spiéwë pod pseudonimem "Wôś Budzysz". Debiut ten okazał się udany, gdyż przedstawiał zupełnie nowe wątki w poezji kaszubskiej. Oprócz poezji Jan Karnowski zajmował się publicystyką i dziennikarstwem, pisał do Gryfa oraz wydawanego przez siebie Mestwina, piętnował polityków i karierowiczów, wykorzystujących Kaszubów. Karnowski pisał prace historyczne, etnograficzne i statystyczne.

Wyrzysk (niem. Wirsitz) – miasto nad Łobżonką w woj. wielkopolskim, w powiecie pilskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Wyrzysk. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. pilskiego. Leży w historycznej Krajnie.

Kaszubi (nazwa własna – Kaszëbi) – zachodniosłowiańska grupa etniczna wywodząca się w prostej linii od Pomorzan zamieszkująca Pomorze Gdańskie i wschodnią część Pomorza Zachodniego. Dzielą się na wiele podgrup etnograficznych, zróżnicowanych językowo i kulturowo (Bylacy – Bëlôcë, Gachy – Gôchë, Józcy – Józcë lub Mucnicy – Mùcnicë, Krubanie – Krëbane, Lesacy – Lesôcë, Morzanie – Mòrzanie, Rybaki – Rëbôcë, Zaboracy – Zabòrôcë). Odrębną i izolowaną podgrupą (wymarłą w XX w.) byli Słowińcy.

Był nazywany "Stróżem ideowym testamentu Mściwoja". W budynku Sądu w Chojnicach jego pamięć uczczono tablicą pamiątkową.

30 października 2009 roku w ogrodzie w jego rodzinnej miejscowości został odsłonięty pomnik. Pomnik ten został zrobiony z ogromnego kamienia znalezionego na polu rodziny. Na kamieniu została umieszczona tablica z wyrytą podobizną J. Karnowskiego oraz napisem Tu urodził się Jan Karnowski(16.05.1886-2.10.1939) ideolog ruchu Młodokaszubskiego, pisarz, regionalista. W 70 rocznicę śmierci ten znak pamięci wznieśli wdzięczni i dumni z dokonań Jego życia [wyryty gryf] Zaboracy i Gochowie. Czarnowo 2 października 2009.

Język kaszubski, dialekt kaszubski (nazwy własne: kaszëbsczi jãzëk, kaszëbskô mòwa) – język zachodniosłowiański o spornym statusie – w zależności od przyjętych kryteriów uznawany za odrębny język lub dialekt języka polskiego. Często przyjmowane jest stanowisko pośrednie, unika się określania go jako "język" lub "dialekt" albo określa się go jako etnolekt. Z prawnego punktu widzenia kaszubski jest w Polsce językiem regionalnym. Kaszubskim posługuje się w Polsce na co dzień ponad 50 tys. Kaszubów. Kaszubski jest jedyną pozostałością słowiańskich dialektów pomorskich. Należy do grupy języków lechickich, w jej centralnej odmianie, bliski standardowemu językowi polskiemu, z wpływami języka połabskiego, dolnoniemieckiego i staropruskiego.

Gdynia () – miasto na prawach powiatu położone w północnej Polsce, nad Zatoką Gdańską (odnogą Morza Bałtyckiego), w województwie pomorskim, wchodzące w skład Trójmiasta (wraz z Gdańskiem i Sopotem). Szerzej, (również z Pruszczem Gdańskim, Redą, Rumią i Wejherowem) jest elementem aglomeracji gdańskiej; jako jedna z gmin wchodzi także w skład Komunalnego Związku Gmin "Dolina Redy i Chylonki".

Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie ustanowiło rok 2010 Rokiem Jana Karnowskiego. r.

Twórczość (niektóre pozycje)

Nowotné spiéwë (Poznań 1910)

Dr. Florian Ceynowa (1917, Gdańsk 1997, Oficyna Czec)

Muza kaszubska powojenna (Toruń 1925 w: Mestwin, I / 1925, Nr 1 i 2)

Gryf powojenny (Toruń 1927 w: Mestwin, III / 1927, Nr 2)

Z Piśmiennictwa kaszubskiego (Bydgoszcz 1937 w: Dodatek jubileuszowy Dziennika Bydgoskiego, 1937 / Nr 286)

Nowotné spiéwë i wiersze (Gdynia 1958)

Utwory sceniczne (Gdańsk 1970)

Wiersze pierwotne (Gdańsk 1978)

Moja droga kaszubska (Gdańsk 1981)

Sowizdrzôł u Krëbanów (Gdańsk 1983)

Jo bëm leno chcôł... (Gdańsk 1986)

Patronowanie

Jan Karnowski jest patronem Szkoły Podstawowej nr 7 w Chojnicach oraz Powiatowego Młodzieżowego Domu Kultury w Brusach.

Gdańsk, (, , jid. דאַנץ – danc) – miasto portowe w Polsce nad Morzem Bałtyckim, położone u ujścia Motławy do Wisły nad Zatoką Gdańską. Wraz z Gdynią i Sopotem tworzy Trójmiasto. Centrum kulturalne, naukowe i gospodarcze oraz węzeł komunikacyjny północnej Polski, stolica województwa pomorskiego oraz archidiecezji gdańskiej.

Czarnowo (kaszb. Côrnowò lub Czarnowò, niem. Czarnowo) – wieś kaszubska w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie chojnickim, w gminie Brusy.

Przypisy

"Moje Miasto" gazeta niezależna Słupsk 2010 r.nr.10 s1

Linki zewnętrzne

Kaszubskojęzyczna poezja Jana Karnowskiego

Źródła

Pomorze Gdańskie 4, literatura i język. Gdańsk 1967.

http://szkolnictwo.net/patron,,37075,,jan-karnowski.html