Jan Kozyrewski - Polski Serwis Naukowy

Jan Kozyrewski (ros. Иван Петрович Козыревский) (ur. w Jakucku w 1688, zm. w Moskwie 2 grudnia 1734) – rosyjski podróżnik polskiego pochodzenia, odkrywca i badacz Wysp Kurylskich.

Wnuk polskiego szlachcica Teodora, który wzięty do niewoli w 1654 pod Smoleńskiem zesłany został do Jakucka. Po uwolnieniu na mocy rozejmu andruszowskiego z Rzecząpospolitą w 1667, Teodor powrócił dobrowolnie do Jakucka, gdzie założył rodzinę i wychowywał syna Piotra. W 1700 Piotr, za zabójstwo swej żony, został zesłany wraz z synem Janem na Kamczatkę i wcielony do formacji Kozaków syberyjskich.

Kamczatka - duży półwysep w azjatyckiej części Rosji. Rozdziela Morze Ochockie i Morze Beringa. Jego powierzchnia wynosi około 370 tys. km². Zamieszkany przez około 400 tys. osób. Ludność stanowią głównie Rosjanie, Koriacy i Itelmeni. Głównym miastem jest Pietropawłowsk Kamczacki (195 tys. mieszkańców).

Szlachta (z niem. Geschlecht - ród) – wyższa warstwa społeczna, wywodząca się ze stanu rycerskiego w społeczeństwie feudalnym. Szlachta posiadała zespół przywilejów społecznych, z których najbardziej podstawowym był przywilej posiadania ziemi. Przynależność do szlachty łączyła się z obowiązkiem służby wojskowej.

Według niektórych źródeł Jan Kozyrewski wraz z ojcem Piotrem jako pierwsi na świecie zdobyli najwyższą górę Kamczatki i najwyższy wulkan Eurazji Kluczewską Sopkę w okresie między 1701 a 1703. Po śmierci ojca, zabitego przez Koriaków w 1704, Jan wstąpił do oddziału kozaków, którym od 1707 roku dowodził znany badacz i kolonizator Kamczatki Atłasow. Z powodu okrucieństwo Atłasowa dochodziło wielokrotnie do buntów, w roku 1711 na czele ostatniego z nich stanął Kozyrewski. Atłasowa zabito, a powstańcy zostali zaocznie skazani na śmierć. By uzyskać ułaskawienie, oddział pod dowództwem Kozyrewskiego zgodził się ochotniczo podjąć zbadania i potwierdzenia doniesień Atłasowa o istnieniu Wysp Kurylskich. Wyprawa pod dowództwem Kozyrewskiego wyruszyła w sierpniu 1711, odkrywając Wyspy Kurylskie (wcześniejsze odkrycie z 1643 dokonane przez holenderską ekspedycję, nie było w Rosji znane, podobnie jak odkrycia japońskie). Dłuższe i dokładniejsze badania Kuryli przeprowadził Kozyrewski na czele dużej ekspedycji w 1713. Wtedy też zebrał szereg informacji o północnej Japonii. Wykonał mapę Wysp Kurylskich, podał też liczne informacje meteorologiczne i etnograficzne o tym archipelagu. Po roku 1713 prowadził jeszcze kilka niewielkich wypraw po Kamczatce zakładając parę fortów i klasztorów prawosławnych. Pomimo ułaskawienia, sprawę zabójstwa Atłasowa wznowiono i by uniknąć kary śmierci Kozyrewski w 1716 wstąpił do klasztoru prawosławnego na Kamczatce i przybrał imię Ignacy (Игнатий). W 1718 został głową Kościoła prawosławnego na Kamczatce. W 1720 jako zakonnik przybył do Jakucka. Z rozkazu władz duchownych został budowniczym klasztorów w Jakucji, a następnie w Tobolsku.

Zesłanie – kara polegająca na przymusowym przesiedleniu, z reguły do rejonu znacznie oddalonego od miejsca zamieszkania, ale znajdującego się pod kontrolą władz stosujących tę karę. Przeważnie jako miejsce zesłania władze wybierały obszary słabo zasiedlone i o niskim stopniu rozwoju cywilizacyjnego. Zesłanie może dotyczyć zarówno pojedynczych osób jak i całych grup etnicznych. Często jest traktowane jako synonim deportacji.

Władimir Wasiljewicz Atłasow, niekiedy również Władimir Wasiljewicz Otłasow, ros. Владимир Васильевич Атласов (ur. 1661 (1664), zm. 1711) – rosyjski podróżnik i odkrywca, handlarz futer, z wyboru Kozak syberyjski.

W 1726 opracował mapę Kamczatki. W 1728 został wyznaczony dowódcą ekspedycji badawczej, na czele której dopłynął z Jakucka do ujścia Leny. W 1730 wyjechał bez zgody władz cerkiewnych do Moskwy, celem złożenia raportu ze swych podróży na Kuryle i do Japonii. Raport ten był wydany drukiem w Moskwie w 1730 roku, a następnie był tłumaczony w Europie Zachodniej. W uznaniu zasług powtórnie mianowano Kozyrewskiego głową cerkwi na Kamczatce, jednak metropolita Tobolska złożył skargę na ucieczkę Kozyrewskiego i przypomniał sprawę zabójstwa Atłasowa. W konsekwencji wszczęto nowe śledztwo i tortury, zakończone wyrokiem śmierci. Kozyrewski zmarł w więzieniu przed egzekucją.

Rozejm andruszowski – rozejm zawarty 30 stycznia 1667 w Andruszowie (wioska w województwie smoleńskim), kończący wojnę Rzeczpospolitej z Rosją toczoną od 1658 roku. W praktyce był to rozejm podsumowujący wyniki walk trwających od 1654 roku, rozpoczętych w wyniku ugody perejesławskiej, gdyż porozumienie zawarte w 1656 miało charakter przejściowy, związany z groźnymi dla obu państw sukcesami Szwecji w II wojnie północnej.

Lena (ros. Лена) – rzeka w azjatyckiej części Rosji, w obwodzie irkuckim i Jakucji; jedna z największych rzek Azji, 10. co do długości rzeka świata. Długość: 4400 km; powierzchnia dorzecza 2 490 000 km²; średni przepływ u ujścia 16 400 m³/s.

Imieniem Jana Kozyrewskiego nazwano wioskę liczącą 1500 mieszkańców w środkowej Kamczatce założoną w 1958 – Kozyriewsk (Козыревск), będącą znaną bazą turystyczną przy wyprawach na Kluczewską Sopkę oraz rzekę Kozyriewkę długości 222 km, będącą dopływem rzeki Kamczatki i grzbiet górski Kozyriewski Grzbiet (Козыревский хребет) w rejonie Kozyriewska.

Kozacy, dawniej też Kazacy (ros. Каза́ки Kazaky, ukr. Коза́ки Kozaky z tatarskiego Kazak) – nazwa odnosząca się do grupy ludności o charakterze wieloetnicznym z dominującym substratem ruskim, zamieszkującej stepy położone na południe od księstw ruskich, określająca później także rodzaj osadnictwa wojskowego na zasiedlanych pogranicznych ziemiach Rosji i Rzeczypospolitej.

Bibliografia

W.W. Bogdanow. Badacz Kurylów i Japonii (po rosyjsku). Priroda, nr 5, 2002.

Antoni Kuczyński, 1998. Syberia. 400 lat polskiej diaspory. Wyd. Atlas 2, Wrocław.