Jan Kryst - Polski Serwis Naukowy

Na ścianie kawiarni Adria przy ul. Moniuszki

Jan Kryst, ps. "Alan" (ur. 6 kwietnia 1922 w Modlinie, zm. 22 maja 1943 w Warszawie) – żołnierz Armii Krajowej.

Był synem Franciszka (kierowcy, działacza PPS i żołnierza AK). Wychowywał się w Warszawie; uczęszczał do gimnazjum mechanicznego I stopnia, które ukończył kilka miesięcy przed wybuchem II wojny światowej. Zdobył srebrną odznakę strzelecką w sekcji strzeleckiej Przysposobienia Wojskowego, należał też do Związku Harcerstwa Polskiego. We wrześniu 1939 uczestniczył ochotniczo w obronie Warszawy na pierwszej linii umocnień; w czasie okupacji pracował jako ślusarz w prywatnej firmie.

Polska Partia Socjalistyczna (PPS) – polska partia polityczna o charakterze niepodległościowym, socjalistycznym i pracowniczym (klasyfikowana w grupie partii lewicowych), założona w listopadzie 1892 podczas tzw. zjazdu paryskiego jako Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich, jedna z najważniejszych w Polsce sił politycznych aż do 1948. W czasach PRL jako samodzielna partia działała jedynie na emigracji.

Mały sabotaż – kategoria akcji konspiracyjnych w czasie okupacji niemieckiej (w latach 1939-1945), polegająca na pisaniu antyhitlerowskich haseł na murach, wysyłaniu ostrzeżeń, ośmieszaniu zarządzeń okupanta i dezorganizowaniu jego akcji propagandowych. Mały sabotaż był stosowany przez ruch oporu w wielu krajach okupowanej Europy. Jego znaczenie było głównie psychologiczne – utwierdzał w ludności przekonanie o istnieniu i działaniu ruchu oporu oraz o możliwości zwycięstwa mimo represji.

Był żołnierzem AK, w Obwodzie Wola Okręgu Warszawa. Chorował na gruźlicę płuc; poznawszy diagnozę, która wróżyła mu rychłą śmierć, wystąpił wiosną 1943 do dowództwa o możliwość wzięcia udziału w akcji odwetowej za masowe rozstrzeliwania, bez względu na ryzyko. Dowództwo Kedywu przychyliło się do jego prośby, wyznaczając mu jako zadanie samotny atak na warszawską restaurację "Adria" (przy ul. Moniuszki 10), często odwiedzaną przez gestapowców. Dnia 22 maja 1943 roku Kryst, zdając sobie sprawę, że szanse na przeżycie są minimalne, zastrzelił w "Adrii" trzech oficerów gestapo (według danych AK, w meldunku niemieckim jako ofiary wymieniono dwóch urzędników cywilnych gestapo i kaprala) oraz prawdopodobnie ranił dwóch innych. Sam również poniósł śmierć przy wycofywaniu się pod osłoną dwóch współtowarzyszy. Jego ciało, wykradzione z kostnicy przy ul. Oczki, zostało złożone w bezimiennym grobie na Cmentarzu Wolskim.

Powstanie warszawskie () – wystąpienie zbrojne przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim, zorganizowane przez Armię Krajową w ramach akcji "Burza", połączone z ujawnieniem się i oficjalną działalnością najwyższych struktur Polskiego Państwa Podziemnego.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Jego ochotnicza akcja zyskała duży rozgłos. Pośmiertnie został odznaczony Krzyżem Walecznych. We wrześniu 1943 w ramach "małego sabotażu" członkowie organizacji "Wawer" wywiesili na ulicy Rogowskiej w Warszawie tabliczki z napisem "ulica Jana Krysta". Został upamiętniony również specjalną tablicą, odsłoniętą w "Adrii" w czasie powstania warszawskiego. Po II wojnie światowej imię Krysta nadano jednej z ulic na warszawskiej Woli.

Przysposobienie Wojskowe, PW jako organizację powołano w Polsce w roku 1927 pod patronatem PUWFi PW . Szkolenia odbywały się na kursach i obozach i obejmowały ochotników, mężczyzn w wieku od 15 do 30 lat. Na przełomie 1935/1936 r. szkoleniem objęto 0.3% obywateli w tym wieku (ok. 30 tys. osób). W 1937 r . PW stało się przedmiotem obowiązkowym we wszystkich liceach. Obowiązywało też na uczelniach i trwało 2 lata. Od lutego 1929 r. działalność zaczęło PW K(obiet). Od lata 1939 r. PW K na masowe szkolenie położono większy nacisk i szkoleniami zdołano objąć około 10% kobiet w wieku od 19. do 45. roku życia. W 1927 r. w powiecie łęczyckim z inicjatywy rotmistrza rezerwy S. Młodzinowskiego powstało PW Konne. Rotmistrz zorganizował uczniów miejscowych szkół średnich, posiadających własne konie, w oddział Krakusów konnych. Inicjatywa zdobyła akceptację władz wojskowych i oddziały Krakusów później powstawały w wielu miejscach, już oficjalnie. Za tym poszły inicjatywy powołujące PW Kolejowe, PW Leśników oraz PW Pocztowe. Nazwę PW stosowano do lat 60. XX w. po czym zmieniono nazwę na Przysposobienie Obronne.

Instytut Wydawniczy PAX - został założony w 1949 roku w Warszawie. Celem jest udostępnianie czytelnikom książek o tematyce chrześcijańskiej, umacniających wiarę i towarzyszących Kościołowi w pracy duszpasterskiej.

Źródła

Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1944. T. I. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1987.

Tomasz Strzembosz: Kryst Jan. W: Polski Słownik Biograficzny. Wrocław – Warszawa – Kraków: Ossolineum, 1970, s. 490 i n..