Jan Lubrański - Polski Serwis Naukowy

Wizerunek Jana Lubrańskiego w poznańskiej katedrze

Godziemba Jana Lubrańskiego na poznańskiej psałterii

Jan Lubrański herbu Godziemba (1456 - 1520), biskup poznański, założyciel Akademii Lubrańskiego. Bratanek Grzegorza Lubrańskiego, podkanclerzego koronnego oraz starszy brat Bernarda, kanonika poznańskiego i Mikołaja zwanego Gardziną, wojewody kaliskiego i poznańskiego.

Psałteria w Poznaniu - późnogotycki budynek wzniesiony około 1518 na zlecenie biskupa poznańskiego Jana Lubrańskiego. Poza zachodnią ścianą uszkodzoną podczas walk w 1945, a odbudowaną wraz z znajdującym się nad nią dachem w 1948, budynek jako jeden z nielicznych zabytków na Ostrowie Tumskim uniknął poważniejszych zniszczeń.

Jan Alojzy Matejko (ur. w czerwcu 1838 w Krakowie, zm. 1 listopada 1893 w Krakowie) – malarz polski, twórca obrazów historycznych i batalistycznych, historiozof.

Biografia

Urodził się w 1456 roku jako syn Lamberta (Ruperta) z Lubrańca na Kujawach. O jego ojcu, Rupercie-Lambercie, niewiele wiadomo: wpisał się w 1437 roku na uniwersytet krakowski, miał zamiar zrobić karierę duchowną (był klerykiem diecezji włocławskiej oraz przez kilka lat pisarzem publicznym i konsystorza krakowskiego - 1444 roku), ale zrzucił suknię duchowną i się ożenił.

Uwaga! Do biskupa Gedki I daty mocno problematyczne. Pierwsi biskupi (do Marka włącznie) są niehistoryczni, podano ich za Janem Długoszem, który imiona te podał za niewiarygodnym źródłem opierając się na błędnej tradycji istnienia diecezji od czasów Mieszka I. Samo biskupstwo powstało zapewne za rządów Bolesława Śmiałego około 1076.

Uniwersytet Jagielloński (historyczne nazwy: łac. Studium Generale, Akademia Krakowska, Szkoła Główna Koronna, Szkoła Główna Krakowska, Uniwersytet Krakowski) (łac. Universitas Jagellonica Cracoviensis) – najstarsza polska szkoła wyższa, jeden z najstarszych uniwersytetów na świecie, mieszczący się w Krakowie.

Jan Lubrański w 1472 roku rozpoczął studia na Akademii Krakowskiej, gdzie w 1478 roku uzyskał tytuł magistra sztuk wyzwolonych. Następnie studiował na uniwersytetach w Bolonii (lata 1478 - 1480) i w Rzymie, gdzie w 1484 uzyskał tytuł doktora dekretów. Następnie powrócił do kraju, gdzie w 1485 roku rozpoczął karierę urzędnika królewskiego pod opieką swojego stryja - Grzegorza, podkanclerza koronnego. W 1489 objął stanowisko notariusza w kancelarii królewskiej oraz wiele beneficjów kościelnych, w tym, w 1493, stanowisko proboszcza nie istniejącej już dziś kolegiaty pw. św. Marii Magdaleny w Poznaniu. Dzięki protekcji Jana Olbrachta w 1497 roku otrzymał święcenia biskupie i stanowisko biskupa płockiego, z którego już po roku zrezygnował, obejmując tron biskupa poznańskiego. Przez następne lata zajmował się głównie sprawami państwowymi, wspierając wybór na króla Aleksandra Jagiellończyka, a następnie Zygmunta Starego, oraz pracując nad projektami reform skarbu. W latach 1502 - 1503 przebywał we Włoszech, zdobywając znajomości i doświadczenia w gronie tamtejszych renesansowych humanistów. Z Polecenia Zygmunta Starego w latach 1507 - 1518 odbył wiele podróży dyplomatycznych. W późniejszym okresie, pomimo że nie należał do najbliższego otoczenia Zygmunta, uważano go, wraz z jego bratem - Mikołajem Lubrańskim Gardziną, wojewodą kaliskim (w latach 1501 - 1511) a później wojewodą poznańskim za zaufanych ludzi króla, reprezentujących go w Wielkopolsce.

Kalisz (łac. Calisia, jid. קאַליש, niem. Kalisch) – jedno z najstarszych miast w Polsce, historyczna stolica Wielkopolski Wschodniej. Drugi co do wielkości i również drugi najsilniej zurbanizowany ośrodek województwa wielkopolskiego, powiat grodzki, siedziba powiatu ziemskiego. Centralne miasto aglomeracji kalisko-ostrowskiej, którą tworzy wraz z Ostrowem Wielkopolskim. Siedziba diecezji kaliskiej.

Buk to miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie poznańskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Buk. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.

Duży dwór biskupi Jana Lubrańskiego był znaczącym ośrodkiem kultury renesansowej w kraju. Do jego otoczenia należeli Piotr Tomicki, Andrzej Krzycki, Mikołaj Kotwicz i Jakub Wedelicki. Podczas sprawowania urzędu dbał również o rozwój diecezji: zwołał siedem synodów diecezjalnych, przeprowadził rewizję uposażenia biskupów poznańskich, inicjując spisanie "Księgi uposażeń biskupstwa poznańskiego", które stanowi dziś podstawowy dokument opisujący wielkopolską gospodarkę początku XVI wieku, zaś wszystkie jego poczynania zostały szczegółowo zachowane w czterech tomach akt znajdujących się w archiwum metropolitalnym. Dzięki jego zabiegom wsie Dolsk i Ciążeń należące do diecezji uzyskały prawa miejskie, ufundował wiele kościołów w Wielkopolsce (np. w Kazimierzu Biskupim) oraz szpitali (np. Szpital św. Stanisława w Poznaniu). Zadbał również o siedzibę biskupią. Przeprowadził generalny remont poznańskiej katedry, odnowił pałac biskupi, wzniósł psałterię dla kolegium psałterzystów, które utworzył w 1512.

Jan I Olbracht (Albrecht) (lit. Janas Olbrachtas (Albrechtas) białorus. Ян I Ольбрахт, ur. 27 grudnia 1459 w Krakowie, zm. 17 czerwca 1501 w Toruniu) – król Polski w latach 1492-1501, książę głogowski 1491-1498.

Primogenitura – pierworództwo, prawo pierwszeństwa dziedziczenia tronu przysługujące najstarszemu synowi lub najstarszemu potomkowi w linii prostej; stosowane w feudalizmie przy następstwie tronu i w dziedziczeniu; sposób dziedziczenia dóbr szlacheckich mający na celu zachowanie ich niepodzielności (majorat, seniorat).

Za jego rządów Ostrów Tumski wyposażono w wodociągi, brukowane ulice oraz wzniesiono nowoczesne fortyfikacje. W 1518 uzyskał uposażenie od króla dla utworzonej przez siebie Akademii - uczelni o ambicjach szkoły wyższej zorganizowanej, w przeciwieństwie do konserwatywnego uniwersytetu Krakowskiego, według renesansowych wzorów, w rok później, w 1519 rozpoczął budowę siedziby dla uczelni nazwanej później jego imieniem.

Akademia Lubrańskiego (łac. Collegium Lubranscianum) – kolegium działające w Poznaniu w latach 1519–1780, założone przez biskupa poznańskiego Jana Lubrańskiego.

Bazylika Archikatedralna św. Piotra i św. Pawła w Poznaniu – jeden z najstarszych polskich kościołów i najstarsza polska katedra (od 968), położona na Ostrowie Tumskim. Jest ona miejscem pochówku pierwszych władców Polski i przypuszczalnym miejscem chrztu Mieszka I. Obecna gotycka katedra powstała w XIV – XV w., częściowo odbudowana i regotyzowana po zniszczeniach II wojny światowej.

Założenie Akademii Lubrańskiego w Poznaniu, obraz Jana Matejki

W swej działalności fundacyjnej nie pominął rodzinnych Kujaw. 14 kwietnia 1509 król Zygmunt Stary dał mu przywilej na lokację w Lubrańcu miasta na prawie magdeburskim, a 5 marca 1512 następny, tym razem wójtowski. Biskup Jan Lubrański partycypował też prawdopodobnie w kosztach wyposażenia kościoła parafialnego pw. św. Jana Chrzciciela w Lubrańcu, wzniesionego przez stryja, podkanclerzego koronnego Grzegorza. W 1518 biskup Jan Lubrański i jego brat Mikołaj założyli ordynację, potwierdzoną przez Zygmunta Starego 5 maja tego roku. Objęła ona miasto Lubraniec wraz z wsiami położonymi w ówczesnych powiatach: brzeskim (kujawskim), radziejowskim, łęczyckim i przedeckim. Jej celem było utrzymanie rodzinnego majątku w stanie niepodzielnym, przy czym dziedziczenie ordynacji miało następować w myśl zasad primogenitury. Była to druga ordynacja w ówczesnej Rzeczypospolitej, pierwszą założyli w 1470 roku Spytek i Rafał Jarosławscy na Jarosławiu (Ordynacja Jarosławska).

Ostrów Tumski w Poznaniu - jedyna pozostała z licznych niegdyś wysp na Warcie na terenie Poznania. Otaczają ją dwa ramiona rzeki: szersze, zachodnie, które obecnie stanowi główny nurt Warty, oraz węższe, wschodnie, nazywane Cybiną, podobnie jak rzeczka, przepływająca przez Jezioro Maltańskie i do tego ramienia uchodząca, pełniąca też rolę wschodniego kanału ulgi. Z lądem Ostrów Tumski łączą mosty: Bolesława Chrobrego (z lewym brzegiem) i Mieszka I (z prawym brzegiem). 7 grudnia 2007 roku został otwarty most biskupa Jordana, który przywrócił historyczne połączenie wyspy ze Śródką.

Kujawy – kraina historyczna i region etnograficzny w środkowej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim, w dorzeczu środkowej Wisły i górnej Noteci. Główną grupą etnograficzną regionu są Kujawiacy.

Zmarł w nocy z 22 na 23 maja 1520 podczas pobytu w Buku, pochowano go w poznańskiej katedrze, gdzie jego wychowanek i następca – Piotr Tomicki ufundował mu istniejący do dziś nagrobek. Paweł z Krosna poświęcił mu epitalamium w 1512 roku.

Przypisy

J. Pakulski, Krąg rodzinny biskupa Jana Lubrańskiego, Kronika Miasta Poznania, 1999, 2, s. 35.
Tamże, s. 30.
Tamże, s. 31.

Bibliografia

Antoni Gąsiorowski, Jerzy Topolski (red.) Wielkopolski słownik biograficzny, Warszawa-Poznań 1983, PWN ISBN 83-01-02722-3

Jan Pakulski, Krąg rodzinny biskupa Jana Lubrańskiego, Kronika Miasta Poznania, 1999, 2, s. 28-43. ISSN 0137-3552

Kolegiata św. Marii Magdaleny w Poznaniu – nieistniejący już dziś, jeden z największych gotyckich kościołów w Polsce, którego wieża przez wiele stuleci stanowiła jeden z symboli miasta. W jego miejscu znajduje się obecnie Plac Kolegiacki, zaś funkcję i patronkę świątyni przejął stojący w bezpośrednim sąsiedztwie kościół pojezuicki.

Ordynacja Jarosławska – ordynacja rodowa założona w 1470 roku przez Spytka i Rafała Jarosławskich, zatwierdzona przez króla Kazimierza IV Jagiellończyka w 1471 roku.